ദേവ്യാ ദൂതസംവാദ
Durga Saptashati Chapter 5 in Malayalam
Devyā Dūta Saṃvāda · देवी-दूत संवाद · 76 श्लोक
🌐 अपनी भाषा में पढ़ें
अध्याय सारांश
उत्तम चरित्र का प्रथम अध्याय (अधिष्ठात्री देवी महासरस्वती)। शुम्भ-निशुम्भ द्वारा स्वर्ग से वंचित देवता हिमालय जाकर प्रसिद्ध 'या देवी सर्वभूतेषु' स्तुति से देवी की आराधना करते हैं, उन्हें उस एक शक्ति के रूप में पूजते हैं जो समस्त प्राणियों में चेतना, बुद्धि, निद्रा, क्षुधा, शक्ति, क्षान्ति, शान्ति, श्रद्धा, लक्ष्मी, दया, माता और जगत् में व्याप्त चिति के रूप में स्थित हैं। पार्वती के शरीर से अम्बिका (कौशिकी) प्रकट होती हैं और पार्वती कृष्णवर्णा कालिका हो जाती हैं। दैत्य-सेवक चण्ड और मुण्ड उनके अनुपम सौंदर्य को देखकर शुम्भ को बताते हैं, जो उन्हें पाने के लिए दूत सुग्रीव को भेजता है। देवी मुस्कुराकर अपनी प्रतिज्ञा कहती हैं: जो युद्ध में उन्हें जीत ले वही उनका पति होगा — अतः शुम्भ या निशुम्भ पहले आकर उन्हें जीतें।
ध्यान
ഓം ഘണ്ടാശൂലഹലാനി ശങ്ഖമുസലേ ചക്രം ധനുഃ സായകം ഹസ്താബ്ജൈര്ദധതീം ഘനാന്തവിലസച്ഛീതാംശുതുല്യപ്രഭാമ് । ഗൌരീദേഹസമുദ്ഭവാം ത്രിജഗതാമാധാരഭൂതാം മഹാ- പൂര്വാമത്ര സരസ്വതീമനുഭജേ ശുമ്ഭാദിദൈത്യാര്ദിനീമ് ॥
🔊 किसी भी श्लोक को सुनने के लिए ▶ दबाएँ
ഓം ക്ലീം ഋഷിരുവാച പുരാ ശുമ്ഭനിശുമ്ഭാഭ്യാമസുരാഭ്യാം ശചീപതേഃ । ത്രൈലോക്യം യജ്ഞഭാഗാശ്ച ഹൃതാ മദബലാശ്രയാത് ॥
oṃ klīṃ ṛṣiruvāca purā śumbhaniśumbhābhyāmasurābhyāṃ śacīpateḥ trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtā madabalāśrayāt
अर्थ(ॐ क्लीं। ऋषि बोले —) प्राचीन काल में शुम्भ और निशुम्भ नामक दो असुरों ने अपने मद और बल के आश्रय से तीनों लोक तथा इन्द्र (शचीपति) के यज्ञभाग छीन लिए।
താവേവ സൂര്യതാം തദ്വദധികാരം തഥൈന്ദവമ് । കൌബേരമഥ യാമ്യം ച ചക്രാതേ വരുണസ്യ ച ॥
tāveva sūryatāṃ tadvadadhikāraṃ tathaindavam kauberamatha yāmyaṃ ca cakrāte varuṇasya ca
अर्थउन दोनों ने ही सूर्य का पद, तथा चन्द्र, कुबेर, यम और वरुण के अधिकार भी अपने हाथ में ले लिए।
താവേവ പവനര്ദ്ധിം ച ചക്രതുര്വഹ്നികര്മ ച । തതോ ദേവാ വിനിര്ധൂതാ ഭ്രഷ്ടരാജ്യാഃ പരാജിതാഃ ॥
tāveva pavanarddhiṃ ca cakraturvahnikarma ca tato devā vinirdhūtā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ
अर्थउन्होंने ही वायु की समृद्धि और अग्नि का कार्य भी हथिया लिया। तब देवता राज्य से भ्रष्ट, पराजित और बहिष्कृत हो गए।
ഹൃതാധികാരാസ്ത്രിദശാസ്താഭ്യാം സര്വേ നിരാകൃതാഃ । മഹാസുരാഭ്യാം താം ദേവീം സംസ്മരന്ത്യപരാജിതാമ് ॥
hṛtādhikārāstridaśāstābhyāṃ sarve nirākṛtāḥ mahāsurābhyāṃ tāṃ devīṃ saṃsmarantyaparājitām
अर्थउन दोनों महान् असुरों द्वारा अधिकार छीने जाकर बहिष्कृत समस्त देवता उस अपराजिता देवी का स्मरण करने लगे:
തയാസ്മാകം വരോ ദത്തോ യഥാപത്സു സ്മൃതാഖിലാഃ । ഭവതാം നാശയിഷ്യാമി തത്ക്ഷണാത്പരമാപദഃ ॥
tayāsmākaṃ varo datto yathāpatsu smṛtākhilāḥ bhavatāṃ nāśayiṣyāmi tatkṣaṇātparamāpadaḥ
अर्थ'उन्होंने हमें यह वर दिया था — "जब-जब विपत्ति में तुम सब मेरा स्मरण करोगे, उसी क्षण मैं तुम्हारी घोर विपत्तियों का नाश कर दूँगी।"'
ഇതി കൃത്വാ മതിം ദേവാ ഹിമവന്തം നഗേശ്വരമ് । ജഗ്മുസ്തത്ര തതോ ദേവീം വിഷ്ണുമായാം പ്രതുഷ്ടുവുഃ ॥
iti kṛtvā matiṃ devā himavantaṃ nageśvaram jagmustatra tato devīṃ viṣṇumāyāṃ pratuṣṭuvuḥ
अर्थऐसा निश्चय करके देवता पर्वतराज हिमवान् के पास गए, और वहाँ विष्णुमाया उस देवी की स्तुति करने लगे।
ദേവാ ഊചുഃ നമോ ദേവ്യൈ മഹാദേവ്യൈ ശിവായൈ സതതം നമഃ । നമഃ പ്രകൃത്യൈ ഭദ്രായൈ നിയതാഃ പ്രണതാഃ സ്മ താമ് ॥
devā ūcuḥ namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām
अर्थ(देवता बोले —) देवी को, महादेवी को, शिवा को निरन्तर नमस्कार; प्रकृति को, भद्रा को नमस्कार — हम नियमपूर्वक उन्हें प्रणाम करते हैं।
രൌദ്രായൈ നമോ നിത്യായൈ ഗൌര്യൈ ധാത്ര്യൈ നമോ നമഃ । ജ്യോത്സ്നായൈ ചേന്ദുരൂപിണ്യൈ സുഖായൈ സതതം നമഃ ॥
raudrāyai namo nityāyai gauryai dhātryai namo namaḥ jyotsnāyai cendurūpiṇyai sukhāyai satataṃ namaḥ
अर्थरौद्री को, नित्या को, गौरी को, धात्री को नमस्कार-नमस्कार; ज्योत्स्ना (चाँदनी) को और चन्द्ररूपिणी को, सुख-स्वरूपा को निरन्तर नमस्कार।
കല്യാണ്യൈ പ്രണതാം വൃദ്ധ്യൈ സിദ്ധ്യൈ കുര്മോ നമോ നമഃ । നൈരൃത്യൈ ഭൂഭൃതാം ലക്ഷ്മ്യൈ ശര്വാണ്യൈ തേ നമോ നമഃ ॥
kalyāṇyai praṇatāṃ vṛddhyai siddhyai kurmo namo namaḥ nairṛtyai bhūbhṛtāṃ lakṣmyai śarvāṇyai te namo namaḥ
अर्थकल्याणी को, प्रणत जनों की वृद्धिरूपा को, सिद्धि को हम नमस्कार करते हैं; नैऋती को, राजाओं की लक्ष्मी को, शर्वाणी को आपको नमस्कार-नमस्कार।
ദുര്ഗായൈ ദുര്ഗപാരായൈ സാരായൈ സര്വകാരിണ്യൈ । ഖ്യാത്യൈ തഥൈവ കൃഷ്ണായൈ ധൂമ്രായൈ സതതം നമഃ ॥
durgāyai durgapārāyai sārāyai sarvakāriṇyai khyātyai tathaiva kṛṣṇāyai dhūmrāyai satataṃ namaḥ
अर्थदुर्गा को, दुर्गम (संसार) से पार उतारने वाली को, सार-स्वरूपा को, सब कुछ करने वाली को, ख्याति को, तथा कृष्णा और धूम्रा को निरन्तर नमस्कार।
അതിസൌമ്യാതിരൌദ്രായൈ നതാസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ । നമോ ജഗത്പ്രതിഷ്ഠായൈ ദേവ്യൈ കൃത്യൈ നമോ നമഃ ॥
atisaumyātiraudrāyai natāstasyai namo namaḥ namo jagatpratiṣṭhāyai devyai kṛtyai namo namaḥ
अर्थअत्यन्त सौम्य और अत्यन्त रौद्र रूप वाली को हम नमस्कार करते हैं, उन्हें नमस्कार-नमस्कार; जगत् की प्रतिष्ठा-स्वरूपा कृति-रूप देवी को नमस्कार-नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു വിഷ്ണുമായേതി ശബ്ദിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu viṣṇumāyeti śabditā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में 'विष्णुमाया' नाम से कही जाती हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ചേതനേത്യഭിധീയതേ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu cetanetyabhidhīyate namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में 'चेतना' कहलाती हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ബുദ്ധിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu buddhirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में बुद्धि रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു നിദ്രാരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu nidrārūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में निद्रा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ക്ഷുധാരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣudhārūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में क्षुधा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ഛായാരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu chāyārūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में छाया रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ശക്തിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu śaktirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में शक्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു തൃഷ്ണാരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu tṛṣṇārūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में तृष्णा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ക്ഷാന്തിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣāntirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में क्षान्ति (क्षमा) रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ജാതിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu jātirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में जाति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ലജ്ജാരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu lajjārūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में लज्जा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ശാന്തിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu śāntirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में शान्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ശ്രദ്ധാരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu śraddhārūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में श्रद्धा रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു കാന്തിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu kāntirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में कान्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ലക്ഷ്മീരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu lakṣmīrūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में लक्ष्मी रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു വൃത്തിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu vṛttirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में वृत्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു സ്മൃതിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu smṛtirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में स्मृति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ദയാരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu dayārūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में दया रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു തുഷ്ടിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu tuṣṭirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में तुष्टि रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു മാതൃരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu mātṛrūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में मातृ (माता) रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
യാ ദേവീ സര്വഭൂതേഷു ഭ്രാന്തിരൂപേണ സംസ്ഥിതാ । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
yā devī sarvabhūteṣu bhrāntirūpeṇa saṃsthitā namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों में भ्रान्ति रूप से स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
ഇന്ദ്രിയാണാമധിഷ്ഠാത്രീ ഭൂതാനാം ചാഖിലേഷു യാ । ഭൂതേഷു സതതം തസ്യൈ വ്യാപ്ത്യൈ ദേവ്യൈ നമോ നമഃ ॥
indriyāṇāmadhiṣṭhātrī bhūtānāṃ cākhileṣu yā bhūteṣu satataṃ tasyai vyāptyai devyai namo namaḥ
अर्थजो देवी समस्त प्राणियों की इन्द्रियों की अधिष्ठात्री हैं और सम्पूर्ण भूतों में निरन्तर व्याप्त रहने वाली हैं, उस व्याप्ति-रूपा देवी को नमस्कार-नमस्कार।
ചിതിരൂപേണ യാ കൃത്സ്നമേതദ് വ്യാപ്യ സ്ഥിതാ ജഗത് । നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമസ്തസ്യൈ നമോ നമഃ ॥
citirūpeṇa yā kṛtsnametad vyāpya sthitā jagat namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ
अर्थजो देवी चिति (चैतन्य) रूप से इस सम्पूर्ण जगत् को व्याप्त करके स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
സ്തുതാ സുരൈഃ പൂര്വമഭീഷ്ടസംശ്രയാ- ത്തഥാ സുരേന്ദ്രേണ ദിനേഷു സേവിതാ । കരോതു സാ നഃ ശുഭഹേതുരീശ്വരീ ശുഭാനി ഭദ്രാണ്യഭിഹന്തു ചാപദഃ ॥
stutā suraiḥ pūrvamabhīṣṭasaṃśrayā- ttathā surendreṇa dineṣu sevitā karotu sā naḥ śubhaheturīśvarī śubhāni bhadrāṇyabhihantu cāpadaḥ
अर्थजो पूर्वकाल में अभीष्ट की प्राप्ति के लिए देवताओं द्वारा स्तुति की गईं और इन्द्र द्वारा प्रतिदिन सेवित रहीं — वे कल्याण की हेतु ईश्वरी हमारा शुभ व मंगल करें और विपत्तियों का नाश करें।
യാ സാമ്പ്രതം ചോദ്ധതദൈത്യതാപിതൈ- രസ്മാഭിരീശാ ച സുരൈര്നമസ്യതേ । യാ ച സ്മൃതാ തത്ക്ഷണമേവ ഹന്തി നഃ സര്വാപദോ ഭക്തിവിനമ്രമൂര്തിഭിഃ ॥
yā sāmprataṃ coddhatadaityatāpitai- rasmābhirīśā ca surairnamasyate yā ca smṛtā tatkṣaṇameva hanti naḥ sarvāpado bhaktivinamramūrtibhiḥ
अर्थऔर जो ईश्वरी इस समय उद्धत दैत्यों से पीड़ित हम तथा भक्ति से विनम्र देवताओं द्वारा वन्दित हैं — जो स्मरण किए जाने पर उसी क्षण हमारी समस्त विपत्तियों का नाश कर देती हैं।
ഋഷിരുവാച ഏവം സ്തവാഭിയുക്താനാം ദേവാനാം തത്ര പാര്വതീ । സ്നാതുമഭ്യായയൌ തോയേ ജാഹ്നവ്യാ നൃപനന്ദന ॥
ṛṣiruvāca evaṃ stavābhiyuktānāṃ devānāṃ tatra pārvatī snātumabhyāyayau toye jāhnavyā nṛpanandana
अर्थ(ऋषि बोले —) हे राजकुमार! जब देवता इस प्रकार स्तुति में लगे थे, तभी पार्वती वहाँ गंगा (जाह्नवी) के जल में स्नान करने आईं।
സാബ്രവീത്താന് സുരാന് സുഭ്രൂര്ഭവദ്ഭിഃ സ്തൂയതേഽത്ര കാ । ശരീരകോശതശ്ചാസ്യാഃ സമുദ്ഭൂതാബ്രവീച്ഛിവാ ॥
sābravīttān surān subhrūrbhavadbhiḥ stūyate'tra kā śarīrakośataścāsyāḥ samudbhūtābravīcchivā
अर्थउन सुन्दर भौंहों वाली ने उन देवताओं से पूछा: 'यहाँ आप किसकी स्तुति कर रहे हैं?' तभी उन्हीं (पार्वती) के शरीर-कोश से प्रकट होकर शिवा (अम्बिका) बोलीं:
സ്തോത്രം മമൈതത്ക്രിയതേ ശുമ്ഭദൈത്യനിരാകൃതൈഃ । ദേവൈഃ സമേതൈഃ സമരേ നിശുമ്ഭേന പരാജിതൈഃ ॥
stotraṃ mamaitatkriyate śumbhadaityanirākṛtaiḥ devaiḥ sametaiḥ samare niśumbhena parājitaiḥ
अर्थ'शुम्भ दैत्य द्वारा तिरस्कृत और निशुम्भ द्वारा युद्ध में पराजित एकत्रित देवताओं द्वारा यह स्तोत्र मेरे लिए किया जा रहा है।'
ശരീരകോശാദ്യത്തസ്യാഃ പാര്വത്യാ നിഃസൃതാമ്ബികാ । കൌശികീതി സമസ്തേഷു തതോ ലോകേഷു ഗീയതേ ॥
śarīrakośādyattasyāḥ pārvatyā niḥsṛtāmbikā kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu gīyate
अर्थचूँकि अम्बिका पार्वती के शरीर-कोश से निकलीं, इसीलिए समस्त लोकों में वे 'कौशिकी' नाम से गाई जाती हैं।
തസ്യാം വിനിര്ഗതായാം തു കൃഷ്ണാഭൂത്സാപി പാര്വതീ । കാലികേതി സമാഖ്യാതാ ഹിമാചലകൃതാശ്രയാ ॥
tasyāṃ vinirgatāyāṃ tu kṛṣṇābhūtsāpi pārvatī kāliketi samākhyātā himācalakṛtāśrayā
अर्थउनके निकल जाने पर पार्वती भी कृष्णवर्णा हो गईं और 'कालिका' नाम से विख्यात होकर हिमालय पर निवास करने लगीं।
തതോഽമ്ബികാം പരം രൂപം ബിഭ്രാണാം സുമനോഹരമ് । ദദര്ശ ചണ്ഡോ മുണ്ഡശ്ച ഭൃത്യൌ ശുമ്ഭനിശുമ്ഭയോഃ ॥
tato'mbikāṃ paraṃ rūpaṃ bibhrāṇāṃ sumanoharam dadarśa caṇḍo muṇḍaśca bhṛtyau śumbhaniśumbhayoḥ
अर्थतब शुम्भ-निशुम्भ के दो सेवक चण्ड और मुण्ड ने उस परम मनोहर रूप को धारण किए हुए अम्बिका को देखा।
താഭ്യാം ശുമ്ഭായ ചാഖ്യാതാ സാതീവ സുമനോഹരാ । കാപ്യാസ്തേ സ്ത്രീ മഹാരാജ ഭാസയന്തീ ഹിമാചലമ് ॥
tābhyāṃ śumbhāya cākhyātā sātīva sumanoharā kāpyāste strī mahārāja bhāsayantī himācalam
अर्थउन दोनों ने शुम्भ से कहा: 'हे महाराज! कोई अत्यन्त मनोहर स्त्री वहाँ रह रही है, जो हिमालय को प्रकाशित कर रही है।
നൈവ താദൃക് ക്വചിദ്രൂപം ദൃഷ്ടം കേനചിദുത്തമമ് । ജ്ഞായതാം കാപ്യസൌ ദേവീ ഗൃഹ്യതാം ചാസുരേശ്വര ॥
naiva tādṛk kvacidrūpaṃ dṛṣṭaṃ kenaciduttamam jñāyatāṃ kāpyasau devī gṛhyatāṃ cāsureśvara
अर्थवैसा उत्तम रूप कभी किसी ने कहीं नहीं देखा। हे असुरेश्वर! पता लगाइए कि वह देवी कौन है, और उसे ग्रहण कर लीजिए।
സ്ത്രീരത്നമതിചാര്വങ്ഗീ ദ്യോതയന്തീ ദിശസ്ത്വിഷാ । സാ തു തിഷ്ഠതി ദൈത്യേന്ദ്ര താം ഭവാന് ദ്രഷ്ടുമര്ഹതി ॥
strīratnamaticārvaṅgī dyotayantī diśastviṣā sā tu tiṣṭhati daityendra tāṃ bhavān draṣṭumarhati
अर्थअत्यन्त सुन्दर अंगों वाली, अपनी कांति से दिशाओं को प्रकाशित करती वह स्त्री-रत्न वहाँ विराजमान है, हे दैत्येन्द्र! आप उसे देखने योग्य हैं।
യാനി രത്നാനി മണയോ ഗജാശ്വാദീനി വൈ പ്രഭോ । ത്രൈലോക്യേ തു സമസ്താനി സാമ്പ്രതം ഭാന്തി തേ ഗൃഹേ ॥
yāni ratnāni maṇayo gajāśvādīni vai prabho trailokye tu samastāni sāmprataṃ bhānti te gṛhe
अर्थहे प्रभो! तीनों लोकों में जो भी रत्न, मणियाँ, हाथी-घोड़े आदि हैं, वे सब इस समय आपके घर में सुशोभित हैं।
ഐരാവതഃ സമാനീതോ ഗജരത്നം പുരന്ദരാത് । പാരിജാതതരുശ്ചായം തഥൈവോച്ചൈഃശ്രവാ ഹയഃ ॥
airāvataḥ samānīto gajaratnaṃ purandarāt pārijātataruścāyaṃ tathaivoccaiḥśravā hayaḥ
अर्थहाथियों में रत्न ऐरावत इन्द्र से लाया गया, यह पारिजात वृक्ष भी, और वैसे ही उच्चैःश्रवा घोड़ा।
വിമാനം ഹംസസംയുക്തമേതത്തിഷ്ഠതി തേഽങ്ഗണേ । രത്നഭൂതമിഹാനീതം യദാസീദ്വേധസോഽദ്ഭുതമ് ॥
vimānaṃ haṃsasaṃyuktametattiṣṭhati te'ṅgaṇe ratnabhūtamihānītaṃ yadāsīdvedhaso'dbhutam
अर्थयह हंसों से जुता हुआ अद्भुत विमान, जो ब्रह्मा का रत्न था, यहाँ लाया जाकर आपके आँगन में खड़ा है।
നിധിരേഷ മഹാപദ്മഃ സമാനീതോ ധനേശ്വരാത് । കിഞ്ജല്കിനീം ദദൌ ചാബ്ധിര്മാലാമമ്ലാനപങ്കജാമ് ॥
nidhireṣa mahāpadmaḥ samānīto dhaneśvarāt kiñjalkinīṃ dadau cābdhirmālāmamlānapaṅkajām
अर्थयह महापद्म नामक निधि धनपति कुबेर से लाई गई; और समुद्र ने कभी न मुरझाने वाले कमलों की किंजल्किनी माला दी।
ഛത്രം തേ വാരുണം ഗേഹേ കാഞ്ചനസ്രാവി തിഷ്ഠതി । തഥായം സ്യന്ദനവരോ യഃ പുരാസീത്പ്രജാപതേഃ ॥
chatraṃ te vāruṇaṃ gehe kāñcanasrāvi tiṣṭhati tathāyaṃ syandanavaro yaḥ purāsītprajāpateḥ
अर्थस्वर्ण बरसाने वाला वरुण का छत्र आपके घर में है; और यह उत्तम रथ भी, जो पहले प्रजापति का था।
മൃത്യോരുത്ക്രാന്തിദാ നാമ ശക്തിരീശ ത്വയാ ഹൃതാ । പാശഃ സലിലരാജസ്യ ഭ്രാതുസ്തവ പരിഗ്രഹേ ॥
mṛtyorutkrāntidā nāma śaktirīśa tvayā hṛtā pāśaḥ salilarājasya bhrātustava parigrahe
अर्थहे ईश! मृत्यु की 'उत्क्रान्तिदा' नामक शक्ति आपने हर ली; और जलराज वरुण का पाश आपके भाई के अधिकार में है।
നിശുമ്ഭസ്യാബ്ധിജാതാശ്ച സമസ്താ രത്നജാതയഃ । വഹ്നിരപി ദദൌ തുഭ്യമഗ്നിശൌചേ ച വാസസീ ॥
niśumbhasyābdhijātāśca samastā ratnajātayaḥ vahnirapi dadau tubhyamagniśauce ca vāsasī
अर्थऔर समुद्र से उत्पन्न समस्त रत्न-समूह निशुम्भ के पास हैं; अग्नि ने भी आपको अग्नि से शुद्ध (न जलने वाले) दो वस्त्र दिए।
ഏവം ദൈത്യേന്ദ്ര രത്നാനി സമസ്താന്യാഹൃതാനി തേ । സ്ത്രീരത്നമേഷാ കല്യാണീ ത്വയാ കസ്മാന്ന ഗൃഹ്യതേ ॥
evaṃ daityendra ratnāni samastānyāhṛtāni te strīratnameṣā kalyāṇī tvayā kasmānna gṛhyate
अर्थइस प्रकार हे दैत्येन्द्र! समस्त रत्न आपके पास लाए जा चुके हैं। फिर यह कल्याणमयी स्त्री-रत्न आप क्यों नहीं ग्रहण करते?'
ഋഷിരുവാച നിശമ്യേതി വചഃ ശുമ്ഭഃ സ തദാ ചണ്ഡമുണ്ഡയോഃ । പ്രേഷയാമാസ സുഗ്രീവം ദൂതം ദേവ്യാ മഹാസുരമ് ॥
ṛṣiruvāca niśamyeti vacaḥ śumbhaḥ sa tadā caṇḍamuṇḍayoḥ preṣayāmāsa sugrīvaṃ dūtaṃ devyā mahāsuram
अर्थ(ऋषि बोले —) चण्ड और मुण्ड के ये वचन सुनकर शुम्भ ने तब महान् असुर सुग्रीव को देवी के पास दूत बनाकर भेजा:
ഇതി ചേതി ച വക്തവ്യാ സാ ഗത്വാ വചനാന്മമ । യഥാ ചാഭ്യേതി സമ്പ്രീത്യാ തഥാ കാര്യം ത്വയാ ലഘു ॥
iti ceti ca vaktavyā sā gatvā vacanānmama yathā cābhyeti samprītyā tathā kāryaṃ tvayā laghu
अर्थ'मेरे कहने से जाकर उससे इस प्रकार और इस प्रकार कहना, जिससे वह प्रसन्नतापूर्वक चली आए — और तुम यह कार्य शीघ्र करना।'
സ തത്ര ഗത്വാ യത്രാസ്തേ ശൈലോദ്ദേശേഽതിശോഭനേ । താം ച ദേവീം തതഃ പ്രാഹ ശ്ലക്ഷ്ണം മധുരയാ ഗിരാ ॥
sa tatra gatvā yatrāste śailoddeśe'tiśobhane tāṃ ca devīṃ tataḥ prāha ślakṣṇaṃ madhurayā girā
अर्थवह वहाँ गया जहाँ देवी उस अत्यन्त शोभायमान पर्वत-प्रदेश पर विराजमान थीं, और फिर मधुर वाणी में कोमलता से देवी से बोला:
ദൂത ഉവാച ദേവി ദൈത്യേശ്വരഃ ശുമ്ഭസ്ത്രൈലോക്യേ പരമേശ്വരഃ । ദൂതോഽഹം പ്രേഷിതസ്തേന ത്വത്സകാശമിഹാഗതഃ ॥
dūta uvāca devi daityeśvaraḥ śumbhastrailokye parameśvaraḥ dūto'haṃ preṣitastena tvatsakāśamihāgataḥ
अर्थ(दूत बोला —) 'हे देवी! दैत्येश्वर शुम्भ तीनों लोकों के परमेश्वर हैं; मैं उनका दूत हूँ, उनके भेजने पर यहाँ आपके पास आया हूँ।
അവ്യാഹതാജ്ഞഃ സര്വാസു യഃ സദാ ദേവയോനിഷു । നിര്ജിതാഖിലദൈത്യാരിഃ സ യദാഹ ശൃണുഷ്വ തത് ॥
avyāhatājñaḥ sarvāsu yaḥ sadā devayoniṣu nirjitākhiladaityāriḥ sa yadāha śaṛṇuṣva tat
अर्थजिनकी आज्ञा समस्त देवयोनियों में अबाधित रहती है, जिन्होंने दैत्यों के समस्त शत्रुओं को जीत लिया — वे जो कहते हैं, उसे सुनिए:
മമ ത്രൈലോക്യമഖിലം മമ ദേവാ വശാനുഗാഃ । യജ്ഞഭാഗാനഹം സര്വാനുപാശ്നാമി പൃഥക് പൃഥക് ॥
mama trailokyamakhilaṃ mama devā vaśānugāḥ yajñabhāgānahaṃ sarvānupāśnāmi pṛthak pṛthak
अर्थ"समस्त त्रैलोक्य मेरा है, देवता मेरे वश में हैं; मैं समस्त यज्ञभागों को अलग-अलग भोगता हूँ।
ത്രൈലോക്യേ വരരത്നാനി മമ വശ്യാന്യശേഷതഃ । തഥൈവ ഗജരത്നം ച ഹൃതം ദേവേന്ദ്രവാഹനമ് ॥
trailokye vararatnāni mama vaśyānyaśeṣataḥ tathaiva gajaratnaṃ ca hṛtaṃ devendravāhanam
अर्थतीनों लोकों के समस्त उत्तम रत्न पूर्णतः मेरे वश में हैं; और वैसे ही देवराज का वाहन हाथी-रत्न भी छीन लिया गया है।
ക്ഷീരോദമഥനോദ്ഭൂതമശ്വരത്നം മമാമരൈഃ । ഉച്ചൈഃശ്രവസസംജ്ഞം തത്പ്രണിപത്യ സമര്പിതമ് ॥
kṣīrodamathanodbhūtamaśvaratnaṃ mamāmaraiḥ uccaiḥśravasasaṃjñaṃ tatpraṇipatya samarpitam
अर्थक्षीरसागर के मंथन से उत्पन्न उच्चैःश्रवा नामक अश्व-रत्न देवताओं ने मुझे प्रणामपूर्वक अर्पित किया।
യാനി ചാന്യാനി ദേവേഷു ഗന്ധര്വേഷൂരഗേഷു ച । രത്നഭൂതാനി ഭൂതാനി താനി മയ്യേവ ശോഭനേ ॥
yāni cānyāni deveṣu gandharveṣūrageṣu ca ratnabhūtāni bhūtāni tāni mayyeva śobhane
अर्थऔर देवताओं, गन्धर्वों तथा नागों में जो अन्य रत्न-स्वरूप वस्तुएँ थीं, हे शोभने! वे भी मुझ में ही हैं।
സ്ത്രീരത്നഭൂതാം ത്വാം ദേവി ലോകേ മന്യാമഹേ വയമ് । സാ ത്വമസ്മാനുപാഗച്ഛ യതോ രത്നഭുജോ വയമ് ॥
strīratnabhūtāṃ tvāṃ devi loke manyāmahe vayam sā tvamasmānupāgaccha yato ratnabhujo vayam
अर्थहे देवी! हम आपको संसार में स्त्री-रत्न मानते हैं; अतः आप हमारे पास आ जाइए, क्योंकि हम रत्नों के भोक्ता हैं।
മാം വാ മമാനുജം വാപി നിശുമ്ഭമുരുവിക്രമമ് । ഭജ ത്വം ചഞ്ചലാപാങ്ഗി രത്നഭൂതാസി വൈ യതഃ ॥
māṃ vā mamānujaṃ vāpi niśumbhamuruvikramam bhaja tvaṃ cañcalāpāṅgi ratnabhūtāsi vai yataḥ
अर्थहे चंचल कटाक्ष वाली! आप मुझे अथवा मेरे महापराक्रमी छोटे भाई निशुम्भ को भजिए, क्योंकि आप निश्चय ही रत्न-स्वरूपा हैं।
പരമൈശ്വര്യമതുലം പ്രാപ്സ്യസേ മത്പരിഗ്രഹാത് । ഏതദ്ബുദ്ധ്യാ സമാലോച്യ മത്പരിഗ്രഹതാം വ്രജ ॥
paramaiśvaryamatulaṃ prāpsyase matparigrahāt etadbuddhyā samālocya matparigrahatāṃ vraja
अर्थमेरे ग्रहण करने से आप अतुलनीय परम ऐश्वर्य पाएँगी। इसे बुद्धि से विचारकर मेरी स्वीकृति में आइए।"'
ഋഷിരുവാച ഇത്യുക്താ സാ തദാ ദേവീ ഗമ്ഭീരാന്തഃസ്മിതാ ജഗൌ । ദുര്ഗാ ഭഗവതീ ഭദ്രാ യയേദം ധാര്യതേ ജഗത് ॥
ṛṣiruvāca ityuktā sā tadā devī gambhīrāntaḥsmitā jagau durgā bhagavatī bhadrā yayedaṃ dhāryate jagat
अर्थ(ऋषि बोले —) इस प्रकार कहे जाने पर तब वे देवी — दुर्गा, भगवती, भद्रा, जिनसे यह जगत् धारण किया जाता है — गम्भीर अन्तर्हास के साथ बोलीं:
ദേവ്യുവാച സത്യമുക്തം ത്വയാ നാത്ര മിഥ്യാ കിഞ്ചിത്ത്വയോദിതമ് । ത്രൈലോക്യാധിപതിഃ ശുമ്ഭോ നിശുമ്ഭശ്ചാപി താദൃശഃ ॥
devyuvāca satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcittvayoditam trailokyādhipatiḥ śumbho niśumbhaścāpi tādṛśaḥ
अर्थ(देवी बोलीं —) 'तुमने सत्य कहा, इसमें तुमने कुछ भी असत्य नहीं कहा। शुम्भ सचमुच त्रैलोक्य का अधिपति है, और वैसा ही निशुम्भ भी।
കിം ത്വത്ര യത്പ്രതിജ്ഞാതം മിഥ്യാ തത്ക്രിയതേ കഥമ് । ശ്രൂയതാമല്പബുദ്ധിത്വാത്പ്രതിജ്ഞാ യാ കൃതാ പുരാ ॥
kiṃ tvatra yatpratijñātaṃ mithyā tatkriyate katham śrūyatāmalpabuddhitvātpratijñā yā kṛtā purā
अर्थकिन्तु इस विषय में जो प्रतिज्ञा की गई है, वह मिथ्या कैसे की जाए? अल्पबुद्धिवश पहले मैंने जो प्रतिज्ञा की थी, उसे सुनो:
യോ മാം ജയതി സങ്ഗ്രാമേ യോ മേ ദര്പം വ്യപോഹതി । യോ മേ പ്രതിബലോ ലോകേ സ മേ ഭര്താ ഭവിഷ്യതി ॥
yo māṃ jayati saṅgrāme yo me darpaṃ vyapohati yo me pratibalo loke sa me bhartā bhaviṣyati
अर्थ'जो मुझे युद्ध में जीत ले, जो मेरे दर्प को दूर कर दे, जो संसार में मेरे बराबर बल वाला हो — वही मेरा पति होगा।'
തദാഗച്ഛതു ശുമ്ഭോഽത്ര നിശുമ്ഭോ വാ മഹാബലഃ । മാം ജിത്വാ കിം ചിരേണാത്ര പാണിം ഗൃഹ്ണാതു മേ ലഘു ॥
tadāgacchatu śumbho'tra niśumbho vā mahābalaḥ māṃ jitvā kiṃ cireṇātra pāṇiṃ gṛhṇātu me laghu
अर्थअतः शुम्भ यहाँ आ जाए, अथवा महाबली निशुम्भ; मुझे जीतकर वह शीघ्र मेरा पाणिग्रहण कर ले — विलम्ब से क्या?'
ദൂത ഉവാച അവലിപ്താസി മൈവം ത്വം ദേവി ബ്രൂഹി മമാഗ്രതഃ । ത്രൈലോക്യേ കഃ പുമാംസ്തിഷ്ഠേദഗ്രേ ശുമ്ഭനിശുമ്ഭയോഃ ॥
dūta uvāca avaliptāsi maivaṃ tvaṃ devi brūhi mamāgrataḥ trailokye kaḥ pumāṃstiṣṭhedagre śumbhaniśumbhayoḥ
अर्थ(दूत बोला —) 'तुम घमण्ड में हो। हे देवी! मेरे सामने ऐसा मत कहो! तीनों लोकों में कौन पुरुष शुम्भ-निशुम्भ के सामने टिक सकता है?
അന്യേഷാമപി ദൈത്യാനാം സര്വേ ദേവാ ന വൈ യുധി । തിഷ്ഠന്തി സമ്മുഖേ ദേവി കിം പുനഃ സ്ത്രീ ത്വമേകികാ ॥
anyeṣāmapi daityānāṃ sarve devā na vai yudhi tiṣṭhanti sammukhe devi kiṃ punaḥ strī tvamekikā
अर्थहे देवी! अन्य दैत्यों के सामने भी समस्त देवता युद्ध में नहीं ठहर पाते; फिर तुम अकेली स्त्री तो कैसे ठहरोगी?
ഇന്ദ്രാദ്യാഃ സകലാ ദേവാസ്തസ്ഥുര്യേഷാം ന സംയുഗേ । ശുമ്ഭാദീനാം കഥം തേഷാം സ്ത്രീ പ്രയാസ്യസി സമ്മുഖമ് ॥
indrādyāḥ sakalā devāstasthuryeṣāṃ na saṃyuge śumbhādīnāṃ kathaṃ teṣāṃ strī prayāsyasi sammukham
अर्थजिनके सामने इन्द्र आदि समस्त देवता युद्ध में नहीं टिक सके, उन शुम्भ आदि के सामने तुम स्त्री होकर कैसे जाओगी?
സാ ത്വം ഗച്ഛ മയൈവോക്താ പാര്ശ്വം ശുമ്ഭനിശുമ്ഭയോഃ । കേശാകര്ഷണനിര്ധൂതഗൌരവാ മാ ഗമിഷ്യസി ॥
sā tvaṃ gaccha mayaivoktā pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ keśākarṣaṇanirdhūtagauravā mā gamiṣyasi
अर्थअतः मेरे कहने से तुम शुम्भ-निशुम्भ के पास चली जाओ; ऐसा न हो कि केश पकड़कर खींचे जाने से तुम्हारा गौरव नष्ट हो जाए।'
ദേവ്യുവാച ഏവമേതദ് ബലീ ശുമ്ഭോ നിശുമ്ഭശ്ചാപിതാദൃശഃ । കിം കരോമി പ്രതിജ്ഞാ മേ യദനാലോചിതാ പുരാ ॥
devyuvāca evametad balī śumbho niśumbhaścāpitādṛśaḥ kiṃ karomi pratijñā me yadanālocitā purā
अर्थ(देवी बोलीं —) 'ऐसा ही है — शुम्भ बलवान् है, और निशुम्भ भी वैसा ही। मैं क्या करूँ? मेरी प्रतिज्ञा पहले बिना विचारे ही की गई थी।
സ ത്വം ഗച്ഛ മയോക്തം തേ യദേതത്സര്വമാദൃതഃ । തദാചക്ഷ്വാസുരേന്ദ്രായ സ ച യുക്തം കരോതു യത് ॥
sa tvaṃ gaccha mayoktaṃ te yadetatsarvamādṛtaḥ tadācakṣvāsurendrāya sa ca yuktaṃ karotu yat
अर्थअतः तुम जाओ, और जो कुछ मैंने कहा है वह सब आदरपूर्वक असुरराज से कह दो; और वह जो उचित हो वही करे।'