మహిషాసురవధ
Durga Saptashati Chapter 3 in Telugu
Mahiṣāsura Vadha · महिषासुर वध · 41 श्लोक
🌐 अपनी भाषा में पढ़ें
अध्याय सारांश
मध्यम चरित्र की पराकाष्ठा में देवी स्वयं महिषासुर का वध करती हैं। चिक्षुर, चामर, उदग्र, कराल, उद्धत, बाष्कल, ताम्र, अंधक आदि उसके सेनापतियों को मारने के पश्चात् देवी महिषासुर का सामना करती हैं, जो भैंसे के रूप में उनके गणों को त्रस्त करता है। वह भैंसे से सिंह, सिंह से मनुष्य, फिर हाथी और पुनः भैंसे का रूप धारण करता है; दिव्य मधु पीती और लाल नेत्रों से हँसती हुई देवी उसे ललकारती हैं — 'अरे मूढ़! जब तक मैं यह मधु पी रही हूँ तब तक गरज ले; तुझे मारने पर देवता गरजेंगे।' उस पर कूदकर देवी अपने चरण से उसका कण्ठ दबाती हैं, त्रिशूल से बेधती हैं और महाखड्ग से उसका सिर काट देती हैं। असुर-सेना नष्ट हो जाती है और देवता हर्षित होते हैं, ऋषि-गंधर्व गाते और अप्सराएँ नृत्य करती हैं।
ध्यान
ఓం ఉద్యద్భానుసహస్రకాన్తిమరుణక్షౌమాం శిరోమాలికాం రక్తాలిప్తపయోధరాం జపవటీం విద్యామభీతిం వరమ్ । హస్తాబ్జైర్దధతీం త్రినేత్రవిలసద్వక్త్రారవిన్దశ్రియం దేవీం బద్ధహిమాంశురత్నముకుటాం వన్దేఽరవిన్దస్థితామ్ ॥
🔊 किसी भी श्लोक को सुनने के लिए ▶ दबाएँ
ఓం ఋషిరువాచ నిహన్యమానం తత్సైన్యమవలోక్య మహాసురః । సేనానీశ్చిక్షురః కోపాద్యయౌ యోద్ధుమథామ్బికామ్ ॥
oṃ ṛṣiruvāca nihanyamānaṃ tatsainyamavalokya mahāsuraḥ senānīścikṣuraḥ kopādyayau yoddhumathāmbikām
अर्थ(ॐ। ऋषि बोले —) अपनी सेना का संहार होते देख सेनापति चिक्षुर नामक महान् असुर क्रोध से अम्बिका से युद्ध करने के लिए आगे बढ़ा।
స దేవీం శరవర్షేణ వవర్ష సమరేఽసురః । యథా మేరుగిరేః శృఙ్గం తోయవర్షేణ తోయదః ॥
sa devīṃ śaravarṣeṇa vavarṣa samare'suraḥ yathā merugireḥ śaṛṅgaṃ toyavarṣeṇa toyadaḥ
अर्थउस असुर ने युद्ध में देवी पर बाणों की वर्षा की, जैसे मेघ मेरु पर्वत के शिखर पर जलवृष्टि करता है।
తస్య ఛిత్వా తతో దేవీ లీలయైవ శరోత్కరాన్ । జఘాన తురగాన్బాణైర్యన్తారం చైవ వాజినామ్ ॥
tasya chitvā tato devī līlayaiva śarotkarān jaghāna turagānbāṇairyantāraṃ caiva vājinām
अर्थतब देवी ने उसके बाण-समूहों को मानो खेल-खेल में ही काटकर, अपने बाणों से उसके घोड़ों और सारथि को भी मार डाला।
చిచ్ఛేద చ ధనుః సద్యో ధ్వజం చాతిసముచ్ఛృతమ్ । వివ్యాధ చైవ గాత్రేషు ఛిన్నధన్వానమాశుగైః ॥
ciccheda ca dhanuḥ sadyo dhvajaṃ cātisamucchṛtam vivyādha caiva gātreṣu chinnadhanvānamāśugaiḥ
अर्थउन्होंने तुरंत उसका धनुष और अत्यंत ऊँची ध्वजा काट डाली, और धनुष कट जाने पर उसके अंगों को अपने तीव्र बाणों से बेध दिया।
సచ్ఛిన్నధన్వా విరథో హతాశ్వో హతసారథిః । అభ్యధావత తాం దేవీం ఖడ్గచర్మధరోఽసురః ॥
sacchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ abhyadhāvata tāṃ devīṃ khaḍgacarmadharo'suraḥ
अर्थधनुष टूट जाने, रथ नष्ट हो जाने, घोड़े और सारथि मारे जाने पर वह असुर खड्ग और ढाल लेकर देवी पर झपटा।
సింహమాహత్య ఖడ్గేన తీక్ష్ణధారేణ మూర్ధని । ఆజఘాన భుజే సవ్యే దేవీమప్యతివేగవాన్ ॥
siṃhamāhatya khaḍgena tīkṣṇadhāreṇa mūrdhani ājaghāna bhuje savye devīmapyativegavān
अर्थअत्यंत वेगवान् उस असुर ने तीखी धार वाले खड्ग से सिंह के मस्तक पर प्रहार किया और देवी की बाईं भुजा पर भी वार किया।
తస్యాః ఖడ్గో భుజం ప్రాప్య పఫాల నృపనన్దన । తతో జగ్రాహ శూలం స కోపాదరుణలోచనః ॥
tasyāḥ khaḍgo bhujaṃ prāpya paphāla nṛpanandana tato jagrāha śūlaṃ sa kopādaruṇalocanaḥ
अर्थहे राजकुमार! उसका खड्ग देवी की भुजा से टकराकर टूट गया। तब क्रोध से लाल नेत्र किए उसने शूल उठा लिया।
చిక్షేప చ తతస్తత్తు భద్రకాల్యాం మహాసురః । జాజ్వల్యమానం తేజోభీ రవిబిమ్బమివామ్బరాత్ ॥
cikṣepa ca tatastattu bhadrakālyāṃ mahāsuraḥ jājvalyamānaṃ tejobhī ravibimbamivāmbarāt
अर्थतब उस महान् असुर ने भद्रकाली पर वह शूल फेंका, जो तेज से जाज्वल्यमान था, मानो आकाश से गिरता सूर्यबिम्ब हो।
దృష్ట్వా తదాపతచ్ఛూలం దేవీ శూలమముఞ్చత । తేన తచ్ఛతధా నీతం శూలం స చ మహాసురః ॥
dṛṣṭvā tadāpatacchūlaṃ devī śūlamamuñcata tena tacchatadhā nītaṃ śūlaṃ sa ca mahāsuraḥ
अर्थउस आते हुए शूल को देखकर देवी ने अपना शूल छोड़ा; उससे वह शूल सौ टुकड़ों में बँट गया, और वह महान् असुर भी।
హతే తస్మిన్మహావీర్యే మహిషస్య చమూపతౌ । ఆజగామ గజారూఢశ్చామరస్త్రిదశార్దనః ॥
hate tasminmahāvīrye mahiṣasya camūpatau ājagāma gajārūḍhaścāmarastridaśārdanaḥ
अर्थमहिष का वह महापराक्रमी सेनापति मारा जाने पर देवद्रोही चामर हाथी पर सवार होकर आया।
సోఽపి శక్తిం ముమోచాథ దేవ్యాస్తామమ్బికా ద్రుతమ్ । హుఙ్కారాభిహతాం భూమౌ పాతయామాస నిష్ప్రభామ్ ॥
so'pi śaktiṃ mumocātha devyāstāmambikā drutam huṅkārābhihatāṃ bhūmau pātayāmāsa niṣprabhām
अर्थउसने भी देवी पर शक्ति चलाई; पर अम्बिका ने तुरंत हुँकार मात्र से उसे आहत कर निस्तेज करके भूमि पर गिरा दिया।
భగ్నాం శక్తిం నిపతితాం దృష్ట్వా క్రోధసమన్వితః । చిక్షేప చామరః శూలం బాణైస్తదపి సాచ్ఛినత్ ॥
bhagnāṃ śaktiṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ cikṣepa cāmaraḥ śūlaṃ bāṇaistadapi sācchinat
अर्थअपनी शक्ति को टूटी और गिरी देखकर क्रोध से भरे चामर ने शूल फेंका; पर देवी ने उसे भी अपने बाणों से काट डाला।
తతః సింహః సముత్పత్య గజకుమ్భాన్తరే స్థితః । బాహుయుద్ధేన యుయుధే తేనోచ్చైస్త్రిదశారిణా ॥
tataḥ siṃhaḥ samutpatya gajakumbhāntare sthitaḥ bāhuyuddhena yuyudhe tenoccaistridaśāriṇā
अर्थतब सिंह ने उछलकर हाथी के कुम्भस्थल (गण्डस्थल) पर स्थित होकर उस देवद्रोही के साथ ऊपर ही बाहुयुद्ध किया।
యుధ్యమానౌ తతస్తౌ తు తస్మాన్నాగాన్మహీం గతౌ । యుయుధాతేఽతిసంరబ్ధౌ ప్రహారైరతిదారుణైః ॥
yudhyamānau tatastau tu tasmānnāgānmahīṃ gatau yuyudhāte'tisaṃrabdhau prahārairatidāruṇaiḥ
अर्थयुद्ध करते हुए वे दोनों उस हाथी से उतरकर भूमि पर आ गए, और अत्यंत क्रुद्ध होकर भयंकर प्रहारों से लड़े।
తతో వేగాత్ ఖముత్పత్య నిపత్య చ మృగారిణా । కరప్రహారేణ శిరశ్చామరస్య పృథక్ కృతమ్ ॥
tato vegāt khamutpatya nipatya ca mṛgāriṇā karaprahāreṇa śiraścāmarasya pṛthak kṛtam
अर्थतब सिंह ने वेग से आकाश में उछलकर और नीचे गिरकर पंजे के प्रहार से चामर का सिर धड़ से अलग कर दिया।
ఉదగ్రశ్చ రణే దేవ్యా శిలావృక్షాదిభిర్హతః । దన్తముష్టితలైశ్చైవ కరాలశ్చ నిపాతితః ॥
udagraśca raṇe devyā śilāvṛkṣādibhirhataḥ dantamuṣṭitalaiścaiva karālaśca nipātitaḥ
अर्थऔर उदग्र देवी द्वारा रणभूमि में शिला, वृक्ष आदि से मारा गया; तथा कराल भी दाँतों, मुक्कों और हथेलियों से धराशायी कर दिया गया।
దేవీ క్రుద్ధా గదాపాతైశ్చూర్ణయామాస చోద్ధతమ్ । బాష్కలం భిన్దిపాలేన బాణైస్తామ్రం తథాన్ధకమ్ ॥
devī kruddhā gadāpātaiścūrṇayāmāsa coddhatam bāṣkalaṃ bhindipālena bāṇaistāmraṃ tathāndhakam
अर्थक्रुद्ध देवी ने उद्धत नामक असुर को गदा के प्रहारों से चूर्ण कर दिया, बाष्कल को भिन्दिपाल से, तथा ताम्र और अंधक को बाणों से (मार डाला)।
ఉగ్రాస్యముగ్రవీర్యం చ తథైవ చ మహాహనుమ్ । త్రినేత్రా చ త్రిశూలేన జఘాన పరమేశ్వరీ ॥
ugrāsyamugravīryaṃ ca tathaiva ca mahāhanum trinetrā ca triśūlena jaghāna parameśvarī
अर्थत्रिनेत्रा परमेश्वरी ने त्रिशूल से उग्रास्य, उग्रवीर्य और इसी प्रकार महाहनु का वध किया।
బిడాలస్యాసినా కాయాత్ పాతయామాస వై శిరః । దుర్ధరం దుర్ముఖం చోభౌ శరైర్నిన్యే యమక్షయమ్ ॥
biḍālasyāsinā kāyāt pātayāmāsa vai śiraḥ durdharaṃ durmukhaṃ cobhau śarairninye yamakṣayam
अर्थबिडाल का सिर उन्होंने खड्ग से उसके शरीर से काट गिराया; और दुर्धर तथा दुर्मुख — दोनों को बाणों से यमलोक पहुँचा दिया।
ఏవం సఙ్క్షీయమాణే తు స్వసైన్యే మహిషాసురః । మాహిషేణ స్వరూపేణ త్రాసయామాస తాన్ గణాన్ ॥
evaṃ saṅkṣīyamāṇe tu svasainye mahiṣāsuraḥ māhiṣeṇa svarūpeṇa trāsayāmāsa tān gaṇān
अर्थइस प्रकार अपनी सेना का संहार होते देख महिषासुर ने भैंसे के अपने रूप से देवी के गणों को भयभीत कर दिया —
కాంశ్చిత్తుణ్డప్రహారేణ ఖురక్షేపైస్తథాపరాన్ । లాఙ్గూలతాడితాంశ్చాన్యాన్ శృఙ్గాభ్యాం చ విదారితాన్ ॥
kāṃścittuṇḍaprahāreṇa khurakṣepaistathāparān lāṅgūlatāḍitāṃścānyān śaṛṅgābhyāṃ ca vidāritān
अर्थकिसी को थूथन के प्रहार से, किसी को खुरों की मार से, किसी को पूँछ से पीटकर, और किसी को दोनों सींगों से चीरकर;
వేగేన కాంశ్చిదపరాన్నాదేన భ్రమణేన చ । నిఃశ్వాసపవనేనాన్యాన్పాతయామాస భూతలే ॥
vegena kāṃścidaparānnādena bhramaṇena ca niḥśvāsapavanenānyānpātayāmāsa bhūtale
अर्थऔर कुछ अन्य को वेग से, गर्जना से व चक्कर काटने से, तथा कुछ को निःश्वास की वायु से उसने धरती पर गिरा दिया।
నిపాత్య ప్రమథానీకమభ్యధావత సోఽసురః । సింహం హన్తుం మహాదేవ్యాః కోపం చక్రే తతోఽమ్బికా ॥
nipātya pramathānīkamabhyadhāvata so'suraḥ siṃhaṃ hantuṃ mahādevyāḥ kopaṃ cakre tato'mbikā
अर्थदेवी के गण-समूह (प्रमथों) को गिराकर वह असुर महादेवी के सिंह को मारने दौड़ा; तब अम्बिका क्रोधित हो उठीं।
సోఽపి కోపాన్మహావీర్యః ఖురక్షుణ్ణమహీతలః । శృఙ్గాభ్యాం పర్వతానుచ్చాంశ్చిక్షేప చ ననాద చ ॥
so'pi kopānmahāvīryaḥ khurakṣuṇṇamahītalaḥ śaṛṅgābhyāṃ parvatānuccāṃścikṣepa ca nanāda ca
अर्थवह महापराक्रमी भी क्रोध से खुरों से धरती को रौंदता हुआ, अपने सींगों से ऊँचे पर्वतों को फेंकने और गरजने लगा।
వేగభ్రమణవిక్షుణ్ణా మహీ తస్య వ్యశీర్యత । లాఙ్గూలేనాహతశ్చాబ్ధిః ప్లావయామాస సర్వతః ॥
vegabhramaṇavikṣuṇṇā mahī tasya vyaśīryata lāṅgūlenāhataścābdhiḥ plāvayāmāsa sarvataḥ
अर्थउसके वेगपूर्वक चक्कर काटने से कुचली हुई पृथ्वी फटने लगी; और पूँछ से आहत समुद्र चारों ओर उमड़ पड़ा।
ధుతశృఙ్గవిభిన్నాశ్చ ఖణ్డం ఖణ్డం యయుర్ఘనాః । శ్వాసానిలాస్తాః శతశో నిపేతుర్నభసోఽచలాః ॥
dhutaśaṛṅgavibhinnāśca khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ yayurghanāḥ śvāsānilāstāḥ śataśo nipeturnabhaso'calāḥ
अर्थउसके हिलते सींगों से विदीर्ण मेघ टुकड़े-टुकड़े हो गए; और उसके श्वास की वायु से सैकड़ों पर्वत आकाश से गिरने लगे।
ఇతి క్రోధసమాధ్మాతమాపతన్తం మహాసురమ్ । దృష్ట్వా సా చణ్డికా కోపం తద్వధాయ తదాకరోత్ ॥
iti krodhasamādhmātamāpatantaṃ mahāsuram dṛṣṭvā sā caṇḍikā kopaṃ tadvadhāya tadākarot
अर्थइस प्रकार क्रोध से उन्मत्त होकर आते हुए उस महान् असुर को देखकर चण्डिका ने उसके वध के लिए क्रोध किया।
సా క్షిప్త్వా తస్య వై పాశం తం బబన్ధ మహాసురమ్ । తత్యాజ మాహిషం రూపం సోఽపి బద్ధో మహామృధే ॥
sā kṣiptvā tasya vai pāśaṃ taṃ babandha mahāsuram tatyāja māhiṣaṃ rūpaṃ so'pi baddho mahāmṛdhe
अर्थउन्होंने उस पर पाश फेंककर उस महान् असुर को बाँध लिया; महासंग्राम में बँध जाने पर उसने भैंसे का रूप त्याग दिया।
తతః సింహోఽభవత్సద్యో యావత్తస్యామ్బికా శిరః । ఛినత్తి తావత్ పురుషః ఖడ్గపాణిరదృశ్యత ॥
tataḥ siṃho'bhavatsadyo yāvattasyāmbikā śiraḥ chinatti tāvat puruṣaḥ khaḍgapāṇiradṛśyata
अर्थतब वह तत्काल सिंह बन गया; और ज्यों ही अम्बिका उसका सिर काटने को हुईं, त्यों ही वह हाथ में खड्ग लिए पुरुष के रूप में दिखाई दिया।
తత ఏవాశు పురుషం దేవీ చిచ్ఛేద సాయకైః । తం ఖడ్గచర్మణా సార్ధం తతః సోఽభూన్మహాగజః ॥
tata evāśu puruṣaṃ devī ciccheda sāyakaiḥ taṃ khaḍgacarmaṇā sārdhaṃ tataḥ so'bhūnmahāgajaḥ
अर्थदेवी ने तुरंत उस पुरुष को ढाल-तलवार सहित अपने बाणों से बेध डाला; तब वह एक विशाल हाथी बन गया।
కరేణ చ మహాసింహం తం చకర్ష జగర్జ చ । కర్షతస్తు కరం దేవీ ఖడ్గేన నిరకృన్తత ॥
kareṇa ca mahāsiṃhaṃ taṃ cakarṣa jagarja ca karṣatastu karaṃ devī khaḍgena nirakṛntata
अर्थउसने सूँड़ से देवी के महासिंह को खींचा और गरजा; पर खींचते समय देवी ने खड्ग से उसकी सूँड़ काट डाली।
తతో మహాసురో భూయో మాహిషం వపురాస్థితః । తథైవ క్షోభయామాస త్రైలోక్యం సచరాచరమ్ ॥
tato mahāsuro bhūyo māhiṣaṃ vapurāsthitaḥ tathaiva kṣobhayāmāsa trailokyaṃ sacarācaram
अर्थतब उस महान् असुर ने पुनः भैंसे का शरीर धारण कर लिया और पहले की भाँति समस्त चराचर त्रैलोक्य को क्षुब्ध कर दिया।
తతః క్రుద్ధా జగన్మాతా చణ్డికా పానముత్తమమ్ । పపౌ పునః పునశ్చైవ జహాసారుణలోచనా ॥
tataḥ kruddhā jaganmātā caṇḍikā pānamuttamam papau punaḥ punaścaiva jahāsāruṇalocanā
अर्थइस पर जगन्माता चण्डिका ने क्रुद्ध होकर बार-बार उत्तम मधु (पेय) पिया और लाल नेत्र किए हँसने लगीं।
ననర్ద చాసురః సోఽపి బలవీర్యమదోద్ధతః । విషాణాభ్యాం చ చిక్షేప చణ్డికాం ప్రతి భూధరాన్ ॥
nanarda cāsuraḥ so'pi balavīryamadoddhataḥ viṣāṇābhyāṃ ca cikṣepa caṇḍikāṃ prati bhūdharān
अर्थऔर वह असुर भी बल-वीर्य के मद से उन्मत्त होकर गरजा, और अपने सींगों से चण्डिका पर पर्वत फेंकने लगा।
సా చ తాన్ప్రహితాంస్తేన చూర్ణయన్తీ శరోత్కరైః । ఉవాచ తం మదోద్ధూతముఖరాగాకులాక్షరమ్ ॥
sā ca tānprahitāṃstena cūrṇayantī śarotkaraiḥ uvāca taṃ madoddhūtamukharāgākulākṣaram
अर्थऔर उसके फेंके हुए उन पर्वतों को बाण-समूहों से चूर्ण करती हुई देवी ने, मद से तमतमाए मुख और लड़खड़ाते स्वर में, उससे कहा —
దేవ్యువాచ గర్జ గర్జ క్షణం మూఢ మధు యావత్పిబామ్యహమ్ । మయా త్వయి హతేఽత్రైవ గర్జిష్యన్త్యాశు దేవతాః ॥
devyuvāca garja garja kṣaṇaṃ mūḍha madhu yāvatpibāmyaham mayā tvayi hate'traiva garjiṣyantyāśu devatāḥ
अर्थ(देवी बोलीं —) 'अरे मूढ़! क्षण भर गरज ले, गरज ले, जब तक मैं यह मधु पी रही हूँ। जब मैं तुझे यहीं मार डालूँगी, तब शीघ्र ही देवता गरजेंगे।'
ఋషిరువాచ ఏవముక్త్వా సముత్పత్య సారూఢా తం మహాసురమ్ । పాదేనాక్రమ్య కణ్ఠే చ శూలేనైనమతాడయత్ ॥
ṛṣiruvāca evamuktvā samutpatya sārūḍhā taṃ mahāsuram pādenākramya kaṇṭhe ca śūlenainamatāḍayat
अर्थ(ऋषि बोले —) ऐसा कहकर देवी ने उछलकर उस महान् असुर पर चढ़कर, अपने चरण से उसका कण्ठ दबाकर उसे त्रिशूल से मारा।
తతః సోఽపి పదాక్రాన్తస్తయా నిజముఖాత్తదా । అర్ధనిష్క్రాన్త ఏవాసీద్దేవ్యా వీర్యేణ సంవృతః ॥
tataḥ so'pi padākrāntastayā nijamukhāttadā ardhaniṣkrānta evāsīddevyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ
अर्थतब देवी के चरण से दबा हुआ वह अपने (भैंसे के) मुख से आधा ही बाहर निकल पाया था कि देवी के पराक्रम से पूरी तरह घिर गया।
అర్ధనిష్క్రాన్త ఏవాసౌ యుధ్యమానో మహాసురః । తయా మహాసినా దేవ్యా శిరశ్ఛిత్త్వా నిపాతితః ॥
ardhaniṣkrānta evāsau yudhyamāno mahāsuraḥ tayā mahāsinā devyā śiraśchittvā nipātitaḥ
अर्थइस प्रकार आधा ही निकला हुआ युद्ध करता वह महान् असुर देवी द्वारा महाखड्ग से सिर काटकर गिरा दिया गया।
తతో హాహాకృతం సర్వం దైత్యసైన్యం ననాశ తత్ । ప్రహర్షం చ పరం జగ్ముః సకలా దేవతాగణాః ॥
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ daityasainyaṃ nanāśa tat praharṣaṃ ca paraṃ jagmuḥ sakalā devatāgaṇāḥ
अर्थतब 'हाहाकार' करता हुआ वह सम्पूर्ण दैत्य-सैन्य नष्ट हो गया; और समस्त देवगण परम हर्ष को प्राप्त हुए।
తుష్టువుస్తాం సురా దేవీం సహదివ్యైర్మహర్షిభిః । జగుర్గన్ధర్వపతయో ననృతుశ్చాప్సరోగణాః ॥
tuṣṭuvustāṃ surā devīṃ sahadivyairmaharṣibhiḥ jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
अर्थदेवताओं ने दिव्य महर्षियों सहित देवी की स्तुति की; गंधर्वराज गाने लगे और अप्सराओं के समूह नृत्य करने लगे।