সুরথবৈশ্যযোর্বরপ্রদান
Durga Saptashati Chapter 13 in Bengali
Suratha-Vaiśyayor Varapradāna · सुरथ व वैश्य को वरदान · 23 श्लोक
🌐 अपनी भाषा में पढ़ें
अध्याय सारांश
समापन अध्याय फ्रेम-कथा पर लौटता है और सप्तशती को ठीक सात सौ श्लोकों पर पूर्ण करता है। सम्पूर्ण देवी माहात्म्य कह चुकने पर मेधा मुनि राजा सुरथ को परम देवी की शरण लेने को कहते हैं, जिनकी माया से समस्त प्राणी मोहित होते हैं और जो पूजित होने पर भोग, स्वर्ग और मोक्ष देती हैं। राजा और वैश्य समाधि नदी-तट पर जाकर देवी की मिट्टी की मूर्ति बनाते हैं, और तीन वर्ष तक पुष्प, अग्नि व संयम से उनकी आराधना करते हैं, यहाँ तक कि अपने शरीर के रक्त से सिंचित बलि भी अर्पित करते हैं। प्रसन्न होकर चण्डिका प्रत्यक्ष प्रकट होती हैं और दोनों को वर देती हैं: संसार से बँधे सुरथ अपने राज्य की वापसी माँगते हैं, जो अगले जन्म में अविनाशी होगा, और उन्हें वचन मिलता है कि वे सूर्य से जन्म लेकर सावर्णि मनु होंगे; आसक्ति-रहित वैश्य वह ज्ञान माँगता है जो 'मैं' और 'मेरा' को मिटा दे। दोनों को वर देकर देवी अन्तर्धान हो जाती हैं — और इस प्रकार देवी माहात्म्य समाप्त होता है।
ध्यान
ওঁ বালার্কমণ্ডলাভাসাং চতুর্বাহুং ত্রিলোচনাম্ । পাশাঙ্কুশবরাভীতির্ধারযন্তীং শিবাং ভজে ॥
🔊 किसी भी श्लोक को सुनने के लिए ▶ दबाएँ
ওঁ ঋষিরুবাচ এতত্তে কথিতং ভূপ দেবীমাহাত্ম্যমুত্তমম্ । এবং প্রভাবা সা দেবী যযেদং ধার্যতে জগত্ ॥
oṃ ṛṣiruvāca etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam evaṃ prabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat
अर्थ(ॐ। ऋषि बोले —) 'हे राजन्! देवी का यह उत्तम माहात्म्य आपको कह सुनाया। ऐसे प्रभाव वाली हैं वे देवी, जिनसे यह जगत् धारण किया जाता है।
বিদ্যা তথৈব ক্রিযতে ভগবদ্বিষ্ণুমাযযা । তযা ত্বমেষ বৈশ্যশ্চ তথৈবান্যে বিবেকিনঃ ॥
vidyā tathaiva kriyate bhagavadviṣṇumāyayā tayā tvameṣa vaiśyaśca tathaivānye vivekinaḥ
अर्थऔर ज्ञान (विद्या) भी वैसे ही भगवान् विष्णु की माया से उत्पन्न होता है। उन्हीं के द्वारा आप, यह वैश्य, और वैसे ही अन्य विवेकी जन —
মোহ্যন্তে মোহিতাশ্চৈব মোহমেষ্যন্তি চাপরে । তামুপৈহি মহারাজ শরণং পরমেশ্বরীম্ ॥
mohyante mohitāścaiva mohameṣyanti cāpare tāmupaihi mahārāja śaraṇaṃ parameśvarīm
अर्थमोहित किए जाते हैं; (कुछ) मोहित हुए हैं, और कुछ अन्य मोह को प्राप्त होंगे। हे महाराज! उन परमेश्वरी की शरण में जाइए।
আরাধিতা সৈব নৃণাং ভোগস্বর্গাপবর্গদা ॥
ārādhitā saiva nṛṇāṃ bhogasvargāpavargadā
अर्थवही आराधना किए जाने पर मनुष्यों को भोग, स्वर्ग और मोक्ष देने वाली होती हैं।'
মার্কণ্ডেয উবাচ ইতি তস্য বচঃ শ্রুত্বা সুরথঃ স নরাধিপঃ ॥
mārkaṇḍeya uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ
अर्थ(मार्कण्डेय बोले —) मुनि के ये वचन सुनकर वह नरेश सुरथ,
প্রণিপত্য মহাভাগং তমৃষিং সংশিতব্রতম্ । নির্বিণ্ণোঽতিমমত্বেন রাজ্যাপহরণেন চ ॥
praṇipatya mahābhāgaṃ tamṛṣiṃ saṃśitavratam nirviṇṇo'timamatvena rājyāpaharaṇena ca
अर्थदृढ़व्रती उन महाभाग ऋषि को प्रणाम करके — अत्यधिक ममता और राज्य के अपहरण से विरक्त होकर —
জগাম সদ্যস্তপসে স চ বৈশ্যো মহামুনে । সন্দর্শনার্থমম্বাযা নদীপুলিনমাস্থিতঃ ॥
jagāma sadyastapase sa ca vaiśyo mahāmune sandarśanārthamambāyā nadīpulinamāsthitaḥ
अर्थतुरन्त तपस्या के लिए चल पड़े; और हे महामुने! वह वैश्य भी अम्बा के दर्शन के लिए नदी के तट पर जा बैठा।
স চ বৈশ্যস্তপস্তেপে দেবীসূক্তং পরং জপন্ । তৌ তস্মিন্ পুলিনে দেব্যাঃ কৃত্বা মূর্তিং মহীমযীম্ ॥
sa ca vaiśyastapastepe devīsūktaṃ paraṃ japan tau tasmin puline devyāḥ kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm
अर्थऔर वह वैश्य परम देवी-सूक्त का जप करते हुए तपस्या करने लगा। उन दोनों ने उस तट पर देवी की मिट्टी की मूर्ति बनाकर,
অর্হণাং চক্রতুস্তস্যাঃ পুষ্পধূপাগ্নিতর্পণৈঃ । নিরাহারৌ যতাত্মানৌ তন্মনস্কৌ সমাহিতৌ ॥
arhaṇāṃ cakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ nirāhārau yatātmānau tanmanaskau samāhitau
अर्थपुष्प, धूप, अग्नि (हवन) और तर्पण से उनकी पूजा की; निराहार रहकर, संयमी होकर, उन्हीं में मन लगाए, एकाग्रचित्त होकर,
দদতুস্তৌ বলিং চৈব নিজগাত্রাসৃগুক্ষিতম্ । এবং সমারাধযতোস্ত্রিভির্বর্ষৈর্যতাত্মনোঃ ॥
dadatustau baliṃ caiva nijagātrāsṛgukṣitam evaṃ samārādhayatostribhirvarṣairyatātmanoḥ
अर्थउन दोनों ने अपने ही शरीर के रक्त से सिंचित बलि भी अर्पित की। इस प्रकार तीन वर्षों तक आराधना करते उन संयमी जनों पर,
পরিতুষ্টা জগদ্ধাত্রী প্রত্যক্ষং প্রাহ চণ্ডিকা ॥
parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṃ prāha caṇḍikā
अर्थजगद्धात्री चण्डिका परम प्रसन्न होकर प्रत्यक्ष प्रकट होकर उनसे बोलीं:
দেব্যুবাচ যত্প্রার্থ্যতে ত্বযা ভূপ ত্বযা চ কুলনন্দন । মত্তস্তত্প্রাপ্যতাং সর্বং পরিতুষ্টা দদামিতে ॥
devyuvāca yatprārthyate tvayā bhūpa tvayā ca kulanandana mattastatprāpyatāṃ sarvaṃ parituṣṭā dadāmite
अर्थ(देवी बोलीं —) 'हे राजन्! और हे कुलनन्दन! तुम दोनों जो माँगते हो, वह सब मुझसे प्राप्त करो; प्रसन्न होकर मैं तुम्हें वह देती हूँ।'
মার্কণ্ডেয উবাচ ততো বব্রে নৃপো রাজ্যমবিভ্রংশ্যন্যজন্মনি । অত্রৈব চ নিজং রাজ্যং হতশত্রুবলং বলাত্ ॥
mārkaṇḍeya uvāca tato vavre nṛpo rājyamavibhraṃśyanyajanmani atraiva ca nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt
अर्थ(मार्कण्डेय बोले —) तब राजा ने दूसरे जन्म में अविनाशी राज्य, और इसी जन्म में बलपूर्वक शत्रुओं का बल नष्ट कर अपना राज्य माँगा।
সোঽপি বৈশ্যস্ততো জ্ঞানং বব্রে নির্বিণ্ণমানসঃ । মমেত্যহমিতি প্রাজ্ঞঃ সঙ্গবিচ্যুতিকারকম্ ॥
so'pi vaiśyastato jñānaṃ vavre nirviṇṇamānasaḥ mametyahamiti prājñaḥ saṅgavicyutikārakam
अर्थऔर उस वैश्य ने भी विरक्त मन वाले उस प्राज्ञ ने 'मेरा' और 'मैं' की आसक्ति को दूर करने वाला ज्ञान माँगा।
দেব্যুবাচ স্বল্পৈরহোভির্নৃপতে স্বং রাজ্যং প্রাপ্স্যতে ভবান্ ॥
devyuvāca svalpairahobhirnṛpate svaṃ rājyaṃ prāpsyate bhavān
अर्थ(देवी बोलीं —) 'हे नृपते! थोड़े ही दिनों में आप अपना राज्य प्राप्त कर लेंगे।
হত্বা রিপূনস্খলিতং তব তত্র ভবিষ্যতি ॥
hatvā ripūnaskhalitaṃ tava tatra bhaviṣyati
अर्थशत्रुओं का वध करके वह राज्य वहाँ आपको अविचल रूप से प्राप्त होगा।
মৃতশ্চ ভূযঃ সম্প্রাপ্য জন্ম দেবাদ্বিবস্বতঃ ॥
mṛtaśca bhūyaḥ samprāpya janma devādvivasvataḥ
अर्थऔर मृत्यु के पश्चात् पुनः सूर्य (विवस्वान्) देव से जन्म पाकर,
সাবর্ণিকো মনুর্নাম ভবান্ভুবি ভবিষ্যতি ॥
sāvarṇiko manurnāma bhavānbhuvi bhaviṣyati
अर्थआप पृथ्वी पर सावर्णि नामक मनु होंगे।
বৈশ্যবর্য ত্বযা যশ্চ বরোঽস্মত্তোঽভিবাঞ্ছিতঃ ॥
vaiśyavarya tvayā yaśca varo'smatto'bhivāñchitaḥ
अर्थऔर हे वैश्यश्रेष्ठ! तुमने मुझसे जो वर चाहा है —
তং প্রযচ্ছামি সংসিদ্ধ্যৈ তব জ্ঞানং ভবিষ্যতি ॥
taṃ prayacchāmi saṃsiddhyai tava jñānaṃ bhaviṣyati
अर्थवह मैं तुम्हारी सिद्धि के लिए प्रदान करती हूँ: तुम्हें ज्ञान प्राप्त होगा।'
মার্কণ্ডেয উবাচ ইতি দত্ত্বা তযোর্দেবী যথাভিলষিতং বরম্ ॥
mārkaṇḍeya uvāca iti dattvā tayordevī yathābhilaṣitaṃ varam
अर्थ(मार्कण्डेय बोले —) इस प्रकार उन दोनों को यथेच्छ वर देकर देवी,
বভূবান্তর্হিতা সদ্যো ভক্ত্যা তাভ্যামভিষ্টুতা । এবং দেব্যা বরং লব্ধ্বা সুরথঃ ক্ষত্রিযর্ষভঃ ॥
babhūvāntarhitā sadyo bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ
अर्थउन दोनों द्वारा भक्तिपूर्वक स्तुति की जाकर तत्काल अन्तर्धान हो गईं। इस प्रकार देवी से वर पाकर क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ,
সূর্যাজ্জন্ম সমাসাদ্য সাবর্ণির্ভবিতা মনুঃ ॥
sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ
अर्थसूर्य से जन्म पाकर सावर्णि (आठवें) मनु होंगे।