शिव महिम्न स्तोत्र in Malayalam
മലയാളം
Origin & Story
Composed by the gandharva Pushpadanta · Pushpadanta · Ancient; traditionally dated to the early centuries CE
Pushpadanta, chief of the gandharvas — the celestial singers — used to gather flowers each day for his worship from the beautiful garden of King Chitraratha, remaining invisible by his divine power. Unable to catch the unseen thief, the king at last spread Shiva-nirmalya — bilva leaves and flowers already offered to Lord Shiva — across the garden. Pushpadanta, not seeing it, walked over the sacred offerings, and by Shiva's displeasure his divine powers fell away. Realising his offence, he poured out this hymn of forty-three verses on the measureless greatness (mahimna) of the Lord — his deeds, his paradoxes and his grace — and Shiva, pleased, restored him to glory. The stotra has been treasured ever since as the king of Shiva hymns; Sri Ramakrishna is said to have passed into samadhi on reciting but a few of its verses.
Complete Text with Meaning
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
മഹിമ്നഃ പാരം തേ പരമവിദുഷോ യദ്യസദൃശീ സ്തുതിര്ബ്രഹ്മാദീനാമപി തദവസന്നാസ്ത്വയി ഗിരഃ । അഥാഽവാച്യഃ സര്വഃ സ്വമതിപരിണാമാവധി ഗൃണന് മമാപ്യേഷ സ്തോത്രേ ഹര നിരപവാദഃ പരികരഃ ॥ ൧॥
mahimnaḥ pāraṃ te paramaviduṣo yadyasadṛśī stutirbrahmādīnāmapi tadavasannāstvayi giraḥ | athā’vācyaḥ sarvaḥ svamatipariṇāmāvadhi gṛṇan mamāpyeṣa stotre hara nirapavādaḥ parikaraḥ || 1||
Meaning:हे हर! यदि आपकी महिमा को पूर्ण रूप से न जानने वाले की स्तुति अनुचित है, तो ब्रह्मा आदि देवताओं की वाणी भी आपके विषय में असमर्थ होकर रह जाती है। और यदि सब अपनी-अपनी बुद्धि की सीमा तक ही आपका वर्णन करते हैं, तो इस स्तोत्र में मेरा यह प्रयास भी निर्दोष ही है।
അതീതഃ പംഥാനം തവ ച മഹിമാ വാങ്മനസയോഃ അതദ്വ്യാവൃത്ത്യാ യം ചകിതമഭിധത്തേ ശ്രുതിരപി । സ കസ്യ സ്തോതവ്യഃ കതിവിധഗുണഃ കസ്യ വിഷയഃ പദേ ത്വര്വാചീനേ പതതി ന മനഃ കസ്യ ന വചഃ ॥ ൨॥
atītaḥ paṃthānaṃ tava ca mahimā vāṅmanasayoḥ atadvyāvṛttyā yaṃ cakitamabhidhatte śrutirapi | sa kasya stotavyaḥ katividhaguṇaḥ kasya viṣayaḥ pade tvarvācīne patati na manaḥ kasya na vacaḥ || 2||
Meaning:आपकी महिमा वाणी और मन के मार्ग से परे है; श्रुति भी चकित होकर 'नेति-नेति' कहकर ही उसका संकेत करती है। उस महिमा की स्तुति कौन कर सकता है? वह कितने गुणों वाली है और किसका विषय है? फिर भी आपके इस प्रकट (सगुण) रूप में किसका मन और किसकी वाणी अनुरक्त नहीं होती?
മധുസ്ഫീതാ വാചഃ പരമമമൃതം നിര്മിതവതഃ തവ ബ്രഹ്മന് കിം വാഗപി സുരഗുരോര്വിസ്മയപദമ് । മമ ത്വേതാം വാണീം ഗുണകഥനപുണ്യേന ഭവതഃ പുനാമീത്യര്ഥേഽസ്മിന് പുരമഥന ബുദ്ധിര്വ്യവസിതാ ॥ ൩॥
madhusphītā vācaḥ paramamamṛtaṃ nirmitavataḥ tava brahman kiṃ vāgapi suragurorvismayapadam | mama tvetāṃ vāṇīṃ guṇakathanapuṇyena bhavataḥ punāmītyarthe’smin puramathana buddhirvyavasitā || 3||
Meaning:हे ब्रह्मन्! मधु के समान मीठी और परम अमृतमयी वेदवाणी के रचयिता आपको क्या देवगुरु बृहस्पति की वाणी भी विस्मित कर सकती है? हे त्रिपुरनाशक! मेरी बुद्धि ने तो यही निश्चय किया है कि आपके गुण-कथन के पुण्य से मैं अपनी वाणी को पवित्र कर लूँ।
തവൈശ്വര്യം യത്തജ്ജഗദുദയരക്ഷാപ്രലയകൃത് ത്രയീവസ്തു വ്യസ്തം തിസ്രുഷു ഗുണഭിന്നാസു തനുഷു । അഭവ്യാനാമസ്മിന് വരദ രമണീയാമരമണീം വിഹന്തും വ്യാക്രോശീം വിദധത ഇഹൈകേ ജഡധിയഃ ॥ ൪॥
tavaiśvaryaṃ yattajjagadudayarakṣāpralayakṛt trayīvastu vyastaṃ tisruṣu guṇabhinnāsu tanuṣu | abhavyānāmasmin varada ramaṇīyāmaramaṇīṃ vihantuṃ vyākrośīṃ vidadhata ihaike jaḍadhiyaḥ || 4||
Meaning:आपका ऐश्वर्य ही जगत् की उत्पत्ति, रक्षा और प्रलय करता है; तीनों वेद इसका वर्णन करते हैं और यह तीन गुणों से भिन्न तीन मूर्तियों (ब्रह्मा, विष्णु, महेश) में विभक्त है। फिर भी, हे वरद! कुछ जड़बुद्धि लोग इस पर ऐसे कुतर्क करते हैं जो अधर्मियों को रुचिकर लगें, पर वास्तव में विनाशकारी हैं।
കിമീഹഃ കിംകായഃ സ ഖലു കിമുപായസ്ത്രിഭുവനം കിമാധാരോ ധാതാ സൃജതി കിമുപാദാന ഇതി ച । അതര്ക്യൈശ്വര്യേ ത്വയ്യനവസര ദുഃസ്ഥോ ഹതധിയഃ കുതര്കോഽയം കാംശ്ചിത് മുഖരയതി മോഹായ ജഗതഃ ॥ ൫॥
kimīhaḥ kiṃkāyaḥ sa khalu kimupāyastribhuvanaṃ kimādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca | atarkyaiśvarye tvayyanavasara duḥstho hatadhiyaḥ kutarko’yaṃ kāṃścit mukharayati mohāya jagataḥ || 5||
Meaning:उसकी क्या इच्छा है, क्या शरीर है, क्या उपाय और क्या आधार है, किस उपादान से वह त्रिभुवन रचता है — तर्क से परे ऐश्वर्य वाले आपके विषय में मूढ़ बुद्धिवालों के ये कुतर्क केवल जगत् को मोहित करने के लिए कुछ वाचालों के मुख से फूटते हैं।
അജന്മാനോ ലോകാഃ കിമവയവവന്തോഽപി ജഗതാം അധിഷ്ഠാതാരം കിം ഭവവിധിരനാദൃത്യ ഭവതി । അനീശോ വാ കുര്യാദ് ഭുവനജനനേ കഃ പരികരോ യതോ മന്ദാസ്ത്വാം പ്രത്യമരവര സംശേരത ഇമേ ॥ ൬॥
ajanmāno lokāḥ kimavayavavanto’pi jagatāṃ adhiṣṭhātāraṃ kiṃ bhavavidhiranādṛtya bhavati | anīśo vā kuryād bhuvanajanane kaḥ parikaro yato mandāstvāṃ pratyamaravara saṃśerata ime || 6||
Meaning:हे देवश्रेष्ठ! क्या अवयवों वाले होकर भी ये लोक अजन्मा हो सकते हैं? क्या जगत् की सृष्टि किसी अधिष्ठाता के बिना सम्भव है? आपके अतिरिक्त भला कौन भुवनों की रचना में समर्थ है? फिर भी मन्दबुद्धि लोग आपके विषय में संशय करते हैं।
ത്രയീ സാങ്ഖ്യം യോഗഃ പശുപതിമതം വൈഷ്ണവമിതി പ്രഭിന്നേ പ്രസ്ഥാനേ പരമിദമദഃ പഥ്യമിതി ച । രുചീനാം വൈചിത്ര്യാദൃജുകുടില നാനാപഥജുഷാം നൃണാമേകോ ഗമ്യസ്ത്വമസി പയസാമര്ണവ ഇവ ॥ ൭॥
trayī sāṅkhyaṃ yogaḥ paśupatimataṃ vaiṣṇavamiti prabhinne prasthāne paramidamadaḥ pathyamiti ca | rucīnāṃ vaicitryādṛjukuṭila nānāpathajuṣāṃ nṛṇāmeko gamyastvamasi payasāmarṇava iva || 7||
Meaning:त्रयी (वेद), सांख्य, योग, पाशुपत मत, वैष्णव मत — इन भिन्न-भिन्न मार्गों में लोग अपनी-अपनी रुचि के अनुसार किसी को श्रेष्ठ, किसी को उचित कहते हैं; कोई सीधा चलता है, कोई टेढ़े मार्ग से। परन्तु जैसे समस्त जल अन्ततः सागर में पहुँचते हैं, वैसे ही सब मनुष्यों के परम गन्तव्य एकमात्र आप ही हैं।
മഹോക്ഷഃ ഖട്വാങ്ഗം പരശുരജിനം ഭസ്മ ഫണിനഃ കപാലം ചേതീയത്തവ വരദ തന്ത്രോപകരണമ് । സുരാസ്താം താമൃദ്ധിം ദധതി തു ഭവദ്ഭൂപ്രണിഹിതാം ന ഹി സ്വാത്മാരാമം വിഷയമൃഗതൃഷ്ണാ ഭ്രമയതി ॥ ൮॥
mahokṣaḥ khaṭvāṅgaṃ paraśurajinaṃ bhasma phaṇinaḥ kapālaṃ cetīyattava varada tantropakaraṇam | surāstāṃ tāmṛddhiṃ dadhati tu bhavadbhūpraṇihitāṃ na hi svātmārāmaṃ viṣayamṛgatṛṣṇā bhramayati || 8||
Meaning:महान् वृषभ, खट्वांग, परशु, मृगचर्म, भस्म, सर्प और कपाल — हे वरद! बस यही आपकी गृहस्थी का साज-सामान है; फिर भी देवता आपकी भृकुटि के संकेत मात्र से सब ऋद्धियाँ पाते हैं। सच है, आत्मा में रमण करने वाले को विषयों की मृगतृष्णा नहीं भटका सकती।
ധ്രുവം കശ്ചിത് സര്വം സകലമപരസ്ത്വധ്രുവമിദം പരോ ധ്രൌവ്യാഽധ്രൌവ്യേ ജഗതി ഗദതി വ്യസ്തവിഷയേ । സമസ്തേഽപ്യേതസ്മിന് പുരമഥന തൈര്വിസ്മിത ഇവ സ്തുവന് ജിഹ്രേമി ത്വാം ന ഖലു നനു ധൃഷ്ടാ മുഖരതാ ॥ ൯॥
dhruvaṃ kaścit sarvaṃ sakalamaparastvadhruvamidaṃ paro dhrauvyā’dhrauvye jagati gadati vyastaviṣaye | samaste’pyetasmin puramathana tairvismita iva stuvan jihremi tvāṃ na khalu nanu dhṛṣṭā mukharatā || 9||
Meaning:कोई इस सबको नित्य कहता है, कोई अनित्य; कोई इस जगत् को नित्य-अनित्य दोनों मानता है। हे त्रिपुरमथन! इन परस्पर-विरोधी मतों से मानो विस्मित होकर भी मैं निःसंकोच आपकी स्तुति कर रहा हूँ — सचमुच मेरी यह वाचालता धृष्टता ही है!
തവൈശ്വര്യം യത്നാദ് യദുപരി വിരിഞ്ചിര്ഹരിരധഃ പരിച്ഛേതും യാതാവനിലമനലസ്കന്ധവപുഷഃ । തതോ ഭക്തിശ്രദ്ധാഭരഗുരുഗൃണദ്ഭ്യാം ഗിരിശ യത് സ്വയം തസ്ഥേ താഭ്യാം തവ കിമനുവൃത്തിര്ന ഫലതി ॥ ൧൦॥
tavaiśvaryaṃ yatnād yadupari viriñcirhariradhaḥ paricchetuṃ yātāvanilamanalaskandhavapuṣaḥ | tato bhaktiśraddhābharagurugṛṇadbhyāṃ giriśa yat svayaṃ tasthe tābhyāṃ tava kimanuvṛttirna phalati || 10||
Meaning:आपके ऐश्वर्य को मापने के लिए ब्रह्मा ऊपर और विष्णु नीचे की ओर यत्नपूर्वक चले, जब आप अग्नि-स्तम्भ रूप में खड़े थे; पर पार न पा सके। अन्त में जब श्रद्धा-भक्ति से भरकर दोनों ने आपकी स्तुति की, तब हे गिरीश! आप स्वयं उनके सम्मुख प्रकट हो गए। क्या आपकी सेवा-भक्ति फलवती नहीं होती?
അയത്നാദാസാദ്യ ത്രിഭുവനമവൈരവ്യതികരം ദശാസ്യോ യദ്ബാഹൂനഭൃതരണകണ്ഡൂപരവശാന് । ശിരഃപദ്മശ്രേണീരചിതചരണാമ്ഭോരുഹബലേഃ സ്ഥിരായാസ്ത്വദ്ഭക്തേസ്ത്രിപുരഹര വിസ്ഫൂര്ജിതമിദമ് ॥ ൧൧॥
ayatnādāsādya tribhuvanamavairavyatikaraṃ daśāsyo yadbāhūnabhṛtaraṇakaṇḍūparavaśān | śiraḥpadmaśreṇīracitacaraṇāmbhoruhabaleḥ sthirāyāstvadbhaktestripurahara visphūrjitamidam || 11||
Meaning:दशमुख रावण ने बिना प्रयास ही तीनों लोकों को निष्कण्टक कर डाला और युद्ध की खुजली से उसकी भुजाएँ फड़कती रहती थीं — यह सब, हे त्रिपुरहर! आपके चरण-कमलों में उसकी उस अविचल भक्ति का ही वैभव था, जिसने अपने दस शीश-कमलों की पंक्ति बलि रूप में चढ़ा दी थी।
അമുഷ്യ ത്വത്സേവാസമധിഗതസാരം ഭുജവനം ബലാത് കൈലാസേഽപി ത്വദധിവസതൌ വിക്രമയതഃ । അലഭ്യാപാതാലേഽപ്യലസചലിതാംഗുഷ്ഠശിരസി പ്രതിഷ്ഠാ ത്വയ്യാസീദ് ധ്രുവമുപചിതോ മുഹ്യതി ഖലഃ ॥ ൧൨॥
amuṣya tvatsevāsamadhigatasāraṃ bhujavanaṃ balāt kailāse’pi tvadadhivasatau vikramayataḥ | alabhyāpātāle’pyalasacalitāṃguṣṭhaśirasi pratiṣṭhā tvayyāsīd dhruvamupacito muhyati khalaḥ || 12||
Meaning:किन्तु जब उसी रावण ने आपकी सेवा से बलिष्ठ हुई उन भुजाओं का पराक्रम आपके ही निवास कैलास पर आज़माना चाहा, तब आपने केवल पैर के अँगूठे का अग्रभाग हिलाया — और उसे पाताल में भी ठौर न मिला। सच है, ऐश्वर्य पाकर दुष्ट मतवाला हो जाता है।
യദൃദ്ധിം സുത്രാമ്ണോ വരദ പരമോച്ചൈരപി സതീം അധശ്ചക്രേ ബാണഃ പരിജനവിധേയത്രിഭുവനഃ । ന തച്ചിത്രം തസ്മിന് വരിവസിതരി ത്വച്ചരണയോഃ ന കസ്യാപ്യുന്നത്യൈ ഭവതി ശിരസസ്ത്വയ്യവനതിഃ ॥ ൧൩॥
yadṛddhiṃ sutrāmṇo varada paramoccairapi satīṃ adhaścakre bāṇaḥ parijanavidheyatribhuvanaḥ | na taccitraṃ tasmin varivasitari tvaccaraṇayoḥ na kasyāpyunnatyai bhavati śirasastvayyavanatiḥ || 13||
Meaning:जिस बाणासुर ने तीनों लोकों को अपना सेवक बना लिया और इन्द्र की महान् सम्पदा को भी तुच्छ कर दिया — यह कोई आश्चर्य नहीं, क्योंकि वह आपके चरणों की उपासना में रहता था। हे वरद! आपके आगे झुका हुआ कौन-सा मस्तक उन्नति को प्राप्त नहीं होता?
അകാണ്ഡബ്രഹ്മാണ്ഡക്ഷയചകിതദേവാസുരകൃപാ വിധേയസ്യാഽഽസീദ് യസ്ത്രിനയന വിഷം സംഹൃതവതഃ । സ കല്മാഷഃ കണ്ഠേ തവ ന കുരുതേ ന ശ്രിയമഹോ വികാരോഽപി ശ്ലാഘ്യോ ഭുവനഭയഭങ്ഗവ്യസനിനഃ ॥ ൧൪॥
akāṇḍabrahmāṇḍakṣayacakitadevāsurakṛpā vidheyasyā’’sīd yastrinayana viṣaṃ saṃhṛtavataḥ | sa kalmāṣaḥ kaṇṭhe tava na kurute na śriyamaho vikāro’pi ślāghyo bhuvanabhayabhaṅgavyasaninaḥ || 14||
Meaning:समुद्र-मन्थन से निकले विष से जब असमय ही ब्रह्माण्ड के नाश की आशंका से देवता और दैत्य व्याकुल हो उठे, तब हे त्रिनयन! दया से आपने उसे पी लिया। कण्ठ में पड़ा वह नीला दाग आपकी शोभा ही बन गया। जगत् के भय को मिटाने के व्यसनी के लिए तो विकार भी श्लाघनीय है।
അസിദ്ധാര്ഥാ നൈവ ക്വചിദപി സദേവാസുരനരേ നിവര്തന്തേ നിത്യം ജഗതി ജയിനോ യസ്യ വിശിഖാഃ । സ പശ്യന്നീശ ത്വാമിതരസുരസാധാരണമഭൂത് സ്മരഃ സ്മര്തവ്യാത്മാ ന ഹി വശിഷു പഥ്യഃ പരിഭവഃ ॥ ൧൫॥
asiddhārthā naiva kvacidapi sadevāsuranare nivartante nityaṃ jagati jayino yasya viśikhāḥ | sa paśyannīśa tvāmitarasurasādhāraṇamabhūt smaraḥ smartavyātmā na hi vaśiṣu pathyaḥ paribhavaḥ || 15||
Meaning:कामदेव के बाण देवता, असुर या मनुष्य — कहीं भी अचूक थे, सदा विजयी होकर ही लौटते थे। किन्तु हे ईश! आपको साधारण देवता समझ बैठा, और क्षण भर में भस्म होकर केवल स्मरण-शेष (अनंग) रह गया। जितेन्द्रियों का अपमान कल्याणकारी नहीं होता।
മഹീ പാദാഘാതാദ് വ്രജതി സഹസാ സംശയപദം പദം വിഷ്ണോര്ഭ്രാമ്യദ് ഭുജപരിഘരുഗ്ണഗ്രഹഗണമ് । മുഹുര്ദ്യൌര്ദൌസ്ഥ്യം യാത്യനിഭൃതജടാതാഡിതതടാ ജഗദ്രക്ഷായൈ ത്വം നടസി നനു വാമൈവ വിഭുതാ ॥ ൧൬॥
mahī pādāghātād vrajati sahasā saṃśayapadaṃ padaṃ viṣṇorbhrāmyad bhujaparigharugṇagrahagaṇam | muhurdyaurdausthyaṃ yātyanibhṛtajaṭātāḍitataṭā jagadrakṣāyai tvaṃ naṭasi nanu vāmaiva vibhutā || 16||
Meaning:आपके पदाघात से पृथ्वी सहसा संशय में पड़ जाती है; आपकी परिघ-सी भुजाओं से ग्रह-गण आहत होकर विष्णुलोक काँप उठता है; आपकी खुली जटाओं की मार से स्वर्ग के तट व्याकुल हो जाते हैं — देखिए, जगत् की रक्षा के लिए ही आप नृत्य करते हैं, पर आपकी यह विभुता उलटी ही प्रतीत होती है! ऐश्वर्य सचमुच विषम वस्तु है।
വിയദ്വ്യാപീ താരാഗണഗുണിതഫേനോദ്ഗമരുചിഃ പ്രവാഹോ വാരാം യഃ പൃഷതലഘുദൃഷ്ടഃ ശിരസി തേ । ജഗദ്ദ്വീപാകാരം ജലധിവലയം തേന കൃതമിതി അനേനൈവോന്നേയം ധൃതമഹിമ ദിവ്യം തവ വപുഃ ॥ ൧൭॥
viyadvyāpī tārāgaṇaguṇitaphenodgamaruciḥ pravāho vārāṃ yaḥ pṛṣatalaghudṛṣṭaḥ śirasi te | jagaddvīpākāraṃ jaladhivalayaṃ tena kṛtamiti anenaivonneyaṃ dhṛtamahima divyaṃ tava vapuḥ || 17||
Meaning:आकाश में व्याप्त, तारागणों से गुँथी फेन-राशि से शोभित जो दिव्य नदी पृथ्वी को द्वीप बनाकर सागर की मेखला पहनाती है, वही आपके मस्तक पर जल की एक बूँद-सी दिखाई देती है। इसी से अनुमान कीजिए कि आपका दिव्य शरीर कितना महान् और विराट है।
രഥഃ ക്ഷോണീ യന്താ ശതധൃതിരഗേന്ദ്രോ ധനുരഥോ രഥാങ്ഗേ ചന്ദ്രാര്കൌ രഥചരണപാണിഃ ശര ഇതി । ദിധക്ഷോസ്തേ കോഽയം ത്രിപുരതൃണമാഡമ്ബര വിധിഃ വിധേയൈഃ ക്രീഡന്ത്യോ ന ഖലു പരതന്ത്രാഃ പ്രഭുധിയഃ ॥ ൧൮॥
rathaḥ kṣoṇī yantā śatadhṛtiragendro dhanuratho rathāṅge candrārkau rathacaraṇapāṇiḥ śara iti | didhakṣoste ko’yaṃ tripuratṛṇamāḍambara vidhiḥ vidheyaiḥ krīḍantyo na khalu paratantrāḥ prabhudhiyaḥ || 18||
Meaning:पृथ्वी रथ, ब्रह्मा सारथी, मेरु पर्वत धनुष, चन्द्र-सूर्य रथ के पहिये और स्वयं विष्णु बाण — तृणवत् त्रिपुर को जलाने के लिए यह सारा आडम्बर क्यों? प्रभु की संकल्प-शक्ति किसी साधन के अधीन नहीं; वे तो अपनी आज्ञाकारी वस्तुओं से केवल क्रीड़ा कर रहे थे।
ഹരിസ്തേ സാഹസ്രം കമല ബലിമാധായ പദയോഃ യദേകോനേ തസ്മിന് നിജമുദഹരന്നേത്രകമലമ് । ഗതോ ഭക്ത്യുദ്രേകഃ പരിണതിമസൌ ചക്രവപുഷഃ ത്രയാണാം രക്ഷായൈ ത്രിപുരഹര ജാഗര്തി ജഗതാമ് ॥ ൧൯॥
hariste sāhasraṃ kamala balimādhāya padayoḥ yadekone tasmin nijamudaharannetrakamalam | gato bhaktyudrekaḥ pariṇatimasau cakravapuṣaḥ trayāṇāṃ rakṣāyai tripurahara jāgarti jagatām || 19||
Meaning:विष्णु प्रतिदिन आपके चरणों में सहस्र कमल चढ़ाते थे; एक दिन एक कमल कम पड़ा तो उन्होंने अपना नेत्र-कमल ही निकालकर अर्पित कर दिया। भक्ति का वही उमड़ा हुआ वेग चक्र (सुदर्शन) बनकर उनके हाथ में परिणत हुआ, जिससे हे त्रिपुरहर! वे तीनों लोकों की रक्षा में जागते रहते हैं।
ക്രതൌ സുപ്തേ ജാഗ്രത് ത്വമസി ഫലയോഗേ ക്രതുമതാം ക്വ കര്മ പ്രധ്വസ്തം ഫലതി പുരുഷാരാധനമൃതേ । അതസ്ത്വാം സമ്പ്രേക്ഷ്യ ക്രതുഷു ഫലദാനപ്രതിഭുവം ശ്രുതൌ ശ്രദ്ധാം ബധ്വാ ദൃഢപരികരഃ കര്മസു ജനഃ ॥ ൨൦॥
kratau supte jāgrat tvamasi phalayoge kratumatāṃ kva karma pradhvastaṃ phalati puruṣārādhanamṛte | atastvāṃ samprekṣya kratuṣu phaladānapratibhuvaṃ śrutau śraddhāṃ badhvā dṛḍhaparikaraḥ karmasu janaḥ || 20||
Meaning:यज्ञ समाप्त होकर सो जाता है, पर कर्म और फल का योग कराने के लिए आप जागते रहते हैं; पुरुष (ईश्वर) की आराधना के बिना नष्ट हुआ कर्म भला कैसे फल देता? इसलिए आपको यज्ञ-फल का प्रतिभू (गारंटी देने वाला) देखकर ही लोग वेद में श्रद्धा रखकर दृढ़ संकल्प से कर्मों में लगते हैं।
ക്രിയാദക്ഷോ ദക്ഷഃ ക്രതുപതിരധീശസ്തനുഭൃതാം ഋഷീണാമാര്ത്വിജ്യം ശരണദ സദസ്യാഃ സുരഗണാഃ । ക്രതുഭ്രംശസ്ത്വത്തഃ ക്രതുഫലവിധാനവ്യസനിനഃ ധ്രുവം കര്തും ശ്രദ്ധാ വിധുരമഭിചാരായ ഹി മഖാഃ ॥ ൨൧॥
kriyādakṣo dakṣaḥ kratupatiradhīśastanubhṛtāṃ ṛṣīṇāmārtvijyaṃ śaraṇada sadasyāḥ suragaṇāḥ | kratubhraṃśastvattaḥ kratuphalavidhānavyasaninaḥ dhruvaṃ kartuṃ śraddhā vidhuramabhicārāya hi makhāḥ || 21||
Meaning:क्रिया-कुशल स्वयं दक्ष यज्ञपति था — प्रजाओं का अधीश्वर; ऋषिगण ऋत्विज थे और देवगण सदस्य — फिर भी, हे शरणदाता! आपके प्रति श्रद्धा से रहित वह यज्ञ आपके द्वारा ध्वस्त हुआ। यज्ञ-फल के विधाता का तिरस्कार करने वाले यज्ञ अपने कर्ताओं का ही नाश कर देते हैं।
പ്രജാനാഥം നാഥ പ്രസഭമഭികം സ്വാം ദുഹിതരം ഗതം രോഹിദ് ഭൂതാം രിരമയിഷുമൃഷ്യസ്യ വപുഷാ । ധനുഷ്പാണേര്യാതം ദിവമപി സപത്രാകൃതമമും ത്രസന്തം തേഽദ്യാപി ത്യജതി ന മൃഗവ്യാധരഭസഃ ॥ ൨൨॥
prajānāthaṃ nātha prasabhamabhikaṃ svāṃ duhitaraṃ gataṃ rohid bhūtāṃ riramayiṣumṛṣyasya vapuṣā | dhanuṣpāṇeryātaṃ divamapi sapatrākṛtamamuṃ trasantaṃ te’dyāpi tyajati na mṛgavyādharabhasaḥ || 22||
Meaning:जब प्रजापति काम के वश होकर अपनी ही पुत्री के पीछे दौड़े — वह मृगी बनकर भागी और वे मृग रूप धारण कर पीछे लगे — तब आपने व्याध (शिकारी) बनकर धनुष हाथ में लिया; आपके बाण से बिंधे वे भागकर आकाश में जा छिपे (मृगशिरा नक्षत्र बने)। आज भी वे भयभीत-से वहीं टँगे हैं — आपका वह व्याध-रोष उन्हें अब भी नहीं छोड़ता।
സ്വലാവണ്യാശംസാ ധൃതധനുഷമഹ്നായ തൃണവത് പുരഃ പ്ലുഷ്ടം ദൃഷ്ട്വാ പുരമഥന പുഷ്പായുധമപി । യദി സ്ത്രൈണം ദേവീ യമനിരതദേഹാര്ധഘടനാത് അവൈതി ത്വാമദ്ധാ ബത വരദ മുഗ്ധാ യുവതയഃ ॥ ൨൩॥
svalāvaṇyāśaṃsā dhṛtadhanuṣamahnāya tṛṇavat puraḥ pluṣṭaṃ dṛṣṭvā puramathana puṣpāyudhamapi | yadi straiṇaṃ devī yamaniratadehārdhaghaṭanāt avaiti tvāmaddhā bata varada mugdhā yuvatayaḥ || 23||
Meaning:अपने रूप-सौन्दर्य पर भरोसा रखने वाले, धनुष चढ़ाए कामदेव को आपने क्षण भर में तृण की भाँति जलाकर भस्म कर दिया — और यह पार्वती के नेत्रों के सामने हुआ। फिर भी यदि देवी, आपके अर्धांग में स्थान पाने के कारण, आपको अपने आकर्षण के वश में मानती हैं, तो हे वरद! सचमुच युवतियाँ भोली ही होती हैं।
ശ്മശാനേഷ്വാക്രീഡാ സ്മരഹര പിശാചാഃ സഹചരാഃ ചിതാഭസ്മാലേപഃ സ്രഗപി നൃകരോടീപരികരഃ । അമങ്ഗല്യം ശീലം തവ ഭവതു നാമൈവമഖിലം തഥാപി സ്മര്തൄണാം വരദ പരമം മങ്ഗലമസി ॥ ൨൪॥
śmaśāneṣvākrīḍā smarahara piśācāḥ sahacarāḥ citābhasmālepaḥ sragapi nṛkaroṭīparikaraḥ | amaṅgalyaṃ śīlaṃ tava bhavatu nāmaivamakhilaṃ tathāpi smartṝṇāṃ varada paramaṃ maṅgalamasi || 24||
Meaning:श्मशान में क्रीड़ा, पिशाच संगी-साथी, चिता की भस्म का लेप, नर-मुण्डों की माला — हे स्मरहर! आपका सारा आचरण भले ही अमंगलमय कहलाए; तो भी, हे वरद! जो आपका स्मरण करते हैं, उनके लिए आप परम मंगल ही हैं।
മനഃ പ്രത്യക് ചിത്തേ സവിധമവിധായാത്തമരുതഃ പ്രഹൃഷ്യദ്രോമാണഃ പ്രമദസലിലോത്സങ്ഗതിദൃശഃ । യദാലോക്യാഹ്ലാദം ഹ്രദ ഇവ നിമജ്യാമൃതമയേ ദധത്യന്തസ്തത്ത്വം കിമപി യമിനസ്തത് കില ഭവാന് ॥ ൨൫॥
manaḥ pratyak citte savidhamavidhāyāttamarutaḥ prahṛṣyadromāṇaḥ pramadasalilotsaṅgatidṛśaḥ | yadālokyāhlādaṃ hrada iva nimajyāmṛtamaye dadhatyantastattvaṃ kimapi yaminastat kila bhavān || 25||
Meaning:जो यमी (संयमी योगी) प्राणों को वश में कर, मन को हृदय में स्थिर कर अन्तर्मुख होकर देखते हैं — रोमांचित शरीर और आनन्द के आँसुओं से छलकते नेत्र लिए मानो अमृत के सरोवर में डूबकर जिस अन्तस्तत्त्व का अनुभव कर धन्य होते हैं — वह तत्त्व निश्चय ही आप ही हैं।
ത്വമര്കസ്ത്വം സോമസ്ത്വമസി പവനസ്ത്വം ഹുതവഹഃ ത്വമാപസ്ത്വം വ്യോമ ത്വമു ധരണിരാത്മാ ത്വമിതി ച । പരിച്ഛിന്നാമേവം ത്വയി പരിണതാ ബിഭ്രതി ഗിരം ന വിദ്മസ്തത്തത്ത്വം വയമിഹ തു യത് ത്വം ന ഭവസി ॥ ൨൬॥
tvamarkastvaṃ somastvamasi pavanastvaṃ hutavahaḥ tvamāpastvaṃ vyoma tvamu dharaṇirātmā tvamiti ca | paricchinnāmevaṃ tvayi pariṇatā bibhrati giraṃ na vidmastattattvaṃ vayamiha tu yat tvaṃ na bhavasi || 26||
Meaning:तुम सूर्य हो, तुम चन्द्र हो, तुम वायु हो, तुम अग्नि हो; तुम जल हो, तुम आकाश हो, तुम पृथ्वी हो और तुम ही आत्मा हो — इस प्रकार लोग एक-एक परिच्छिन्न रूप में आपका वर्णन करते हैं। किन्तु हम तो वह तत्त्व ही नहीं जानते, जो आप नहीं हैं।
ത്രയീം തിസ്രോ വൃത്തീസ്ത്രിഭുവനമഥോ ത്രീനപി സുരാന് അകാരാദ്യൈര്വര്ണൈസ്ത്രിഭിരഭിദധത് തീര്ണവികൃതി । തുരീയം തേ ധാമ ധ്വനിഭിരവരുന്ധാനമണുഭിഃ സമസ്തവ്യസ്തം ത്വാം ശരണദ ഗൃണാത്യോമിതി പദമ് ॥ ൨൭॥
trayīṃ tisro vṛttīstribhuvanamatho trīnapi surān akārādyairvarṇaistribhirabhidadhat tīrṇavikṛti | turīyaṃ te dhāma dhvanibhiravarundhānamaṇubhiḥ samastavyastaṃ tvāṃ śaraṇada gṛṇātyomiti padam || 27||
Meaning:तीनों वेद, तीन अवस्थाएँ (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति), तीनों लोक और तीनों देवताओं को 'अ', 'उ', 'म्' — इन तीन वर्णों से कहता हुआ, और अपनी सूक्ष्म ध्वनि (अनुस्वार-नाद) से आपके तुरीय धाम का स्पर्श करता हुआ — हे शरणदाता! ॐ यह पद आपको अंशतः भी और समग्र रूप में भी कहता है।
ഭവഃ ശര്വോ രുദ്രഃ പശുപതിരഥോഗ്രഃ സഹമഹാന് തഥാ ഭീമേശാനാവിതി യദഭിധാനാഷ്ടകമിദമ് । അമുഷ്മിന് പ്രത്യേകം പ്രവിചരതി ദേവ ശ്രുതിരപി പ്രിയായാസ്മൈധാമ്നേ പ്രണിഹിതനമസ്യോഽസ്മി ഭവതേ ॥ ൨൮॥
bhavaḥ śarvo rudraḥ paśupatirathograḥ sahamahān tathā bhīmeśānāviti yadabhidhānāṣṭakamidam | amuṣmin pratyekaṃ pravicarati deva śrutirapi priyāyāsmaidhāmne praṇihitanamasyo’smi bhavate || 28||
Meaning:भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, सहमहान्, भीम और ईशान — आपके इस आठ नामों के समूह में से एक-एक पर श्रुति भी विचार करती रहती है। उस प्रिय धाम-स्वरूप आपको मैं प्रणिपातपूर्वक नमस्कार करता हूँ।
നമോ നേദിഷ്ഠായ പ്രിയദവ ദവിഷ്ഠായ ച നമഃ നമഃ ക്ഷോദിഷ്ഠായ സ്മരഹര മഹിഷ്ഠായ ച നമഃ । നമോ വര്ഷിഷ്ഠായ ത്രിനയന യവിഷ്ഠായ ച നമഃ നമഃ സര്വസ്മൈ തേ തദിദമതിസര്വായ ച നമഃ ॥ ൨൯॥
namo nediṣṭhāya priyadava daviṣṭhāya ca namaḥ namaḥ kṣodiṣṭhāya smarahara mahiṣṭhāya ca namaḥ | namo varṣiṣṭhāya trinayana yaviṣṭhāya ca namaḥ namaḥ sarvasmai te tadidamatisarvāya ca namaḥ || 29||
Meaning:हे वनप्रिय! अत्यन्त निकटवर्ती को नमस्कार, और अत्यन्त दूरस्थ को भी नमस्कार; हे स्मरहर! सूक्ष्म से सूक्ष्म को नमस्कार, और महान् से महान् को भी नमस्कार; हे त्रिनयन! सबसे पुरातन को नमस्कार, और नित्य-नवीन (युवा) को भी नमस्कार; जो सर्व हैं उन्हें नमस्कार, और जो सर्व से भी परे हैं उन्हें भी नमस्कार।
ബഹുലരജസേ വിശ്വോത്പത്തൌ ഭവായ നമോ നമഃ പ്രബലതമസേ തത് സംഹാരേ ഹരായ നമോ നമഃ । ജനസുഖകൃതേ സത്ത്വോദ്രിക്തൌ മൃഡായ നമോ നമഃ പ്രമഹസി പദേ നിസ്ത്രൈഗുണ്യേ ശിവായ നമോ നമഃ ॥ ൩൦॥
bahularajase viśvotpattau bhavāya namo namaḥ prabalatamase tat saṃhāre harāya namo namaḥ | janasukhakṛte sattvodriktau mṛḍāya namo namaḥ pramahasi pade nistraiguṇye śivāya namo namaḥ || 30||
Meaning:विश्व की उत्पत्ति के लिए रजोगुण-प्रधान 'भव' को बारम्बार नमस्कार; उसके संहार के लिए तमोगुण-प्रधान 'हर' को बारम्बार नमस्कार; जीवों के सुख के लिए सत्त्वगुण-प्रधान 'मृड' को बारम्बार नमस्कार; और तीनों गुणों से परे, परम प्रकाशमय पद-स्वरूप 'शिव' को बारम्बार नमस्कार।
കൃശപരിണതിചേതഃ ക്ലേശവശ്യം ക്വ ചേദം ക്വ ച തവ ഗുണസീമോല്ലങ്ഘിനീ ശശ്വദൃദ്ധിഃ । ഇതി ചകിതമമന്ദീകൃത്യ മാം ഭക്തിരാധാദ് വരദ ചരണയോസ്തേ വാക്യപുഷ്പോപഹാരമ് ॥ ൩൧॥
kṛśapariṇaticetaḥ kleśavaśyaṃ kva cedaṃ kva ca tava guṇasīmollaṅghinī śaśvadṛddhiḥ | iti cakitamamandīkṛtya māṃ bhaktirādhād varada caraṇayoste vākyapuṣpopahāram || 31||
Meaning:कहाँ क्लेश के वश में पड़ी मेरी यह क्षीण-परिणति वाली चित्तवृत्ति, और कहाँ गुणों की सीमा का सदा उल्लंघन करती हुई आपकी अनन्त ऋद्धि! इस विचार से मैं चकित और भयभीत था; किन्तु भक्ति ने मुझे ढाढ़स बँधाया, और हे वरद! मैंने आपके चरणों में वाक्य-पुष्पों का यह उपहार चढ़ा दिया।
അസിതഗിരിസമം സ്യാത് കജ്ജലം സിന്ധുപാത്രേ സുരതരുവരശാഖാ ലേഖനീ പത്രമുര്വീ । ലിഖതി യദി ഗൃഹീത്വാ ശാരദാ സര്വകാലം തദപി തവ ഗുണാനാമീശ പാരം ന യാതി ॥ ൩൨॥
asitagirisamaṃ syāt kajjalaṃ sindhupātre surataruvaraśākhā lekhanī patramurvī | likhati yadi gṛhītvā śāradā sarvakālaṃ tadapi tava guṇānāmīśa pāraṃ na yāti || 32||
Meaning:यदि काला पर्वत (अंजनगिरि) काजल (स्याही) बने, समुद्र दवात, कल्पवृक्ष की शाखा लेखनी और पृथ्वी पत्र — और स्वयं शारदा (सरस्वती) उन्हें लेकर सर्वकाल लिखती रहें — तो भी, हे ईश! आपके गुणों का पार नहीं पाया जा सकता।
അസുരസുരമുനീന്ദ്രൈരര്ചിതസ്യേന്ദുമൌലേഃ ഗ്രഥിതഗുണമഹിമ്നോ നിര്ഗുണസ്യേശ്വരസ്യ । സകലഗണവരിഷ്ഠഃ പുഷ്പദന്താഭിധാനഃ രുചിരമലഘുവൃത്തൈഃ സ്തോത്രമേതച്ചകാര ॥ ൩൩॥
asurasuramunīndrairarcitasyendumauleḥ grathitaguṇamahimno nirguṇasyeśvarasya | sakalagaṇavariṣṭhaḥ puṣpadantābhidhānaḥ ruciramalaghuvṛttaiḥ stotrametaccakāra || 33||
Meaning:इस प्रकार असुरों, देवताओं और मुनीन्द्रों से पूजित, चन्द्रमौलि, गुणों में गुँथी महिमा वाले किन्तु स्वयं निर्गुण उन ईश्वर का यह सुन्दर स्तोत्र समस्त गन्धर्वगणों में श्रेष्ठ पुष्पदन्त नामक गन्धर्व ने मनोहर और गम्भीर छन्दों में रचा।
അഹരഹരനവദ്യം ധൂര്ജടേഃ സ്തോത്രമേതത് പഠതി പരമഭക്ത്യാ ശുദ്ധചിത്തഃ പുമാന് യഃ । സ ഭവതി ശിവലോകേ രുദ്രതുല്യസ്തഥാഽത്ര പ്രചുരതരധനായുഃ പുത്രവാന് കീര്തിമാംശ്ച ॥ ൩൪॥
aharaharanavadyaṃ dhūrjaṭeḥ stotrametat paṭhati paramabhaktyā śuddhacittaḥ pumān yaḥ | sa bhavati śivaloke rudratulyastathā’tra pracurataradhanāyuḥ putravān kīrtimāṃśca || 34||
Meaning:जो मनुष्य शुद्ध चित्त से, परम भक्तिपूर्वक धूर्जटि (शिव) के इस निर्दोष स्तोत्र का प्रतिदिन पाठ करता है, वह (मरणोपरान्त) शिवलोक में जाकर शिव के तुल्य हो जाता है, और इस लोक में प्रचुर धन, दीर्घ आयु, पुत्र और कीर्ति से सम्पन्न होता है।
മഹേശാന്നാപരോ ദേവോ മഹിമ്നോ നാപരാ സ്തുതിഃ । അഘോരാന്നാപരോ മന്ത്രോ നാസ്തി തത്ത്വം ഗുരോഃ പരമ് ॥ ൩൫॥
maheśānnāparo devo mahimno nāparā stutiḥ | aghorānnāparo mantro nāsti tattvaṃ guroḥ param || 35||
Meaning:महेश से बढ़कर कोई देवता नहीं; महिम्न-स्तोत्र से बढ़कर कोई स्तुति नहीं; 'अघोर' (शिव-नाम) से बढ़कर कोई मन्त्र नहीं; और गुरु से परे कोई तत्त्व नहीं है।
ദീക്ഷാ ദാനം തപസ്തീര്ഥം ജ്ഞാനം യാഗാദികാഃ ക്രിയാഃ । മഹിമ്നസ്തവ പാഠസ്യ കലാം നാര്ഹന്തി ഷോഡശീമ് ॥ ൩൬॥
dīkṣā dānaṃ tapastīrthaṃ jñānaṃ yāgādikāḥ kriyāḥ | mahimnastava pāṭhasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm || 36||
Meaning:दीक्षा, दान, तप, तीर्थ, ज्ञान और याग आदि क्रियाएँ — ये सब मिलकर भी इस महिम्न-स्तोत्र के पाठ की सोलहवीं कला के बराबर भी नहीं हैं।
കുസുമദശനനാമാ സര്വഗന്ധര്വരാജഃ ശശിധരവരമൌലേര്ദേവദേവസ്യ ദാസഃ । സ ഖലു നിജമഹിമ്നോ ഭ്രഷ്ട ഏവാസ്യ രോഷാത് സ്തവനമിദമകാര്ഷീദ് ദിവ്യദിവ്യം മഹിമ്നഃ ॥ ൩൭॥
kusumadaśananāmā sarvagandharvarājaḥ śaśidharavaramaulerdevadevasya dāsaḥ | sa khalu nijamahimno bhraṣṭa evāsya roṣāt stavanamidamakārṣīd divyadivyaṃ mahimnaḥ || 37||
Meaning:कुसुमदशन (पुष्पदन्त) नाम का गन्धर्व समस्त गन्धर्वों का राजा और सुन्दर चन्द्रकलाधारी देवाधिदेव शिव का सेवक था। अपराध के कारण प्रभु के रोष से वह अपनी महिमा से गिर गया; तभी उसने शिव की महिमा का यह दिव्यातिदिव्य स्तोत्र रचा।
സുരഗുരുമഭിപൂജ്യ സ്വര്ഗമോക്ഷൈകഹേതും പഠതി യദി മനുഷ്യഃ പ്രാഞ്ജലിര്നാന്യചേതാഃ । വ്രജതി ശിവസമീപം കിന്നരൈഃ സ്തൂയമാനഃ സ്തവനമിദമമോഘം പുഷ്പദന്തപ്രണീതമ് ॥ ൩൮॥
suragurumabhipūjya svargamokṣaikahetuṃ paṭhati yadi manuṣyaḥ prāñjalirnānyacetāḥ | vrajati śivasamīpaṃ kinnaraiḥ stūyamānaḥ stavanamidamamoghaṃ puṣpadantapraṇītam || 38||
Meaning:स्वर्ग और मोक्ष के एकमात्र हेतु देवगुरु शिव की पूजा करके जो मनुष्य हाथ जोड़कर, एकाग्र चित्त से पुष्पदन्त-रचित इस अमोघ स्तोत्र का पाठ करता है, वह किन्नरों से स्तुति किया जाता हुआ शिव के समीप पहुँच जाता है।
ആസമാപ്തമിദം സ്തോത്രം പുണ്യം ഗന്ധര്വഭാഷിതമ് । അനൌപമ്യം മനോഹാരി സര്വമീശ്വരവര്ണനമ് ॥ ൩൯॥
āsamāptamidaṃ stotraṃ puṇyaṃ gandharvabhāṣitam | anaupamyaṃ manohāri sarvamīśvaravarṇanam || 39||
Meaning:गन्धर्व (पुष्पदन्त) द्वारा कहा गया, अनुपम, मनोहारी और सम्पूर्णतः ईश्वर का वर्णन करने वाला यह पुण्यमय स्तोत्र यहाँ समाप्त हुआ।
ഇത്യേഷാ വാങ്മയീ പൂജാ ശ്രീമച്ഛങ്കരപാദയോഃ । അര്പിതാ തേന ദേവേശഃ പ്രീയതാം മേ സദാശിവഃ ॥ ൪൦॥
ityeṣā vāṅmayī pūjā śrīmacchaṅkarapādayoḥ | arpitā tena deveśaḥ prīyatāṃ me sadāśivaḥ || 40||
Meaning:इस प्रकार यह वाङ्मयी पूजा श्रीशंकर के चरणों में अर्पित है। देवेश सदाशिव मुझ पर सदा प्रसन्न हों।
തവ തത്ത്വം ന ജാനാമി കീദൃശോഽസി മഹേശ്വര । യാദൃശോഽസി മഹാദേവ താദൃശായ നമോ നമഃ ॥ ൪൧॥
tava tattvaṃ na jānāmi kīdṛśo’si maheśvara | yādṛśo’si mahādeva tādṛśāya namo namaḥ || 41||
Meaning:हे महेश्वर! मैं आपका तत्त्व नहीं जानता कि आप कैसे हैं; किन्तु हे महादेव! आप जैसे भी हैं, उसी स्वरूप को मेरा बारम्बार नमस्कार है।
ഏകകാലം ദ്വികാലം വാ ത്രികാലം യഃ പഠേന്നരഃ । സര്വപാപവിനിര്മുക്തഃ ശിവ ലോകേ മഹീയതേ ॥ ൪൨॥
ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ yaḥ paṭhennaraḥ | sarvapāpavinirmuktaḥ śiva loke mahīyate || 42||
Meaning:जो मनुष्य दिन में एक बार, दो बार या तीन बार इसका पाठ करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर शिवलोक में महिमा को प्राप्त होता है।
ശ്രീ പുഷ്പദന്തമുഖപങ്കജനിര്ഗതേന സ്തോത്രേണ കില്ബിഷഹരേണ ഹരപ്രിയേണ । കണ്ഠസ്ഥിതേന പഠിതേന സമാഹിതേന സുപ്രീണിതോ ഭവതി ഭൂതപതിര്മഹേശഃ ॥ ൪൩॥
śrī puṣpadantamukhapaṅkajanirgatena stotreṇa kilbiṣahareṇa harapriyeṇa | kaṇṭhasthitena paṭhitena samāhitena suprīṇito bhavati bhūtapatirmaheśaḥ || 43||
Meaning:श्री पुष्पदन्त के मुख-कमल से निकला हुआ, पापों को हरने वाला, हर (शिव) का प्रिय यह स्तोत्र — जो इसे कण्ठस्थ करता है अथवा एकाग्र मन से पाठ करता है — उस पर भूतपति महेश परम प्रसन्न होते हैं।
Word-by-Word Meaning
Click any word to hear its pronunciation
Benefits of Chanting शिव महिम्न स्तोत्र
Considered the greatest of all hymns to Lord Shiva — the stotra itself declares: 'there is no hymn beyond the Mahimna' (verse 35)
Composed by the gandharva Pushpadanta, who regained Shiva's grace and his lost divine powers through this very hymn
Verse 36 declares that initiation, charity, austerity, pilgrimage and sacrifice together do not equal one-sixteenth of its recitation
Daily recitation is said to bestow wealth, long life, progeny and fame here, and Shiva's own world hereafter (verse 34)
Reciting it once, twice or thrice a day frees one from all sins (verse 42)
Especially recited in the month of Sawan (Shravan), on Maha Shivratri, on Mondays and during Pradosh
Sri Ramakrishna Paramahamsa is said to have entered samadhi upon reciting just a few of its verses
How to Chant शिव महिम्न स्तोत्र
Recite after a bath, before a Shivling or an image of Lord Shiva, ideally after offering water, bilva leaves and a lamp. The hymn is long (43 verses) — recite it slowly with attention to the meaning; the stotra itself says that even reciting it once a day frees one from sins. Many devotees recite it daily in Sawan and on Shivratri night. Begin with 'Om Namah Shivaya' and conclude by offering the recitation at Shiva's feet as the hymn's own closing verses do.
Frequently Asked Questions
You May Also Like
ॐ
Read the full शिव महिम्न स्तोत्र with verse-by-verse meaning, or explore more sacred texts