निर्वाण मञ्जरी
उत्पत्ति और कथा
Ascribed to Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · Classical
The Nirvana Manjari is traditionally ascribed to Adi Shankaracharya. A "bouquet of liberation" by Adi Shankaracharya — verse upon verse declaring the Self to be beyond god, mortal and demon, beyond name, form and the three states: the one boundless Shiva, awareness itself.
✦ शास्त्रों में वर्णित
It is said that to recite the Nirvana Manjari with a sincere and devoted heart is to draw near to the grace of the divine, which never forsakes those who lovingly call upon it.
मंत्र
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
अहं नामरो नैव मर्त्यो न दैत्यो न गन्धर्वयक्षः पिशाचप्रभेदः । पुमान्नैव न स्त्री तथा नैव षण्ढः प्रकृष्टः प्रकाशस्वरूपः शिवोऽहम् ॥ १॥ अहं नैव बालो युवा नैव वृद्धो न वर्णी न च ब्रह्मचारी गृहस्थः । वनस्थोऽपि नाहं न संन्यस्तधर्मा जगज्जन्मनाशैकहेतुः शिवोऽहम् ॥ ३॥ अहं नैव मेयस्तिरोभूतमाया तथैवेक्षितुं मां पृथङ्नास्त्युपायः । समाश्लिष्टकायत्रयोऽप्यद्वितीयः सदातीन्द्रियः सर्वरूपः शिवोऽहम् ॥ ३॥ अहं नैव मन्ता न गन्ता न वक्ता न कर्ता न भोक्ता न मुक्ताश्रमस्थः । यथाहं मनोवृत्तिभेदस्वरूप- स्तथा सर्ववृत्तिप्रदीपः शिवोऽहम् ॥ ४॥ न मे लोकयात्राप्रवाहप्रवृत्ति- र्न मे बन्धबुद्ध्या दुरीहानिवृत्तिः । प्रवृत्तिर्निवृत्त्यास्य चित्तस्य वृत्ति- र्यतस्तन्वहं तत्स्वरूपः शिवोऽहम् ॥ ५॥ निदानं यदज्ञानकार्यस्य कार्यं विना यस्य सत्त्वं स्वतो नैव भाति । यदाद्यन्तमध्यान्तरालान्तराल- प्रकाशात्मकं स्यात्तदेवाहमस्मि ॥ ६॥ यतोऽहं न बुद्धिर्न मे कार्यसिद्धि- र्यतो नाहमङ्गं न मे लिङ्गभङ्गम् । हृदाकाशवर्ती गताङ्गत्रयार्तिः सदा सच्चिदानन्दमूर्तिः शिवोऽहम् ॥ ७॥ यदासीद्विलासाद्विकारं जगद्य- द्विकराश्रयं नाद्वितीयत्वतः स्यात् । मनोबुद्धिचित्ताहमाकारवृत्ति- प्रवृत्तिर्यतः स्यात्तदेवाहमस्मि ॥ ८॥ यदन्तर्बहिर्व्यापकं नित्यशुद्धं यदेकं सदा सच्चिदानन्दकन्दम् । यतः स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चस्य भानं यतस्तत्प्रसूतिस्तदेवाहमस्मि ॥ ९॥ यदर्केन्दुविद्युत्प्रभाजालमाला- विलासास्पदं यत्स्वभेदादिशून्यम् । समस्तं जगद्यस्य पादात्मकं स्या- द्यतः शक्तिभानं तदेवाहमस्मि ॥ १०॥ यतः कालमृत्युर्बिभेति प्रकामं यतश्चित्तबुद्धीन्द्रियाणां विलासः । हरिब्रह्मरुद्रेन्द्रचन्द्रादिनाम- प्रकाशो यतः स्यात्तदेवाहमस्मि ॥ ११॥ यदाकाशवत्सर्वगं शान्तरूपं परं ज्योतिराकारशून्यं वरेण्यम् । यदाद्यन्तशून्यं परं शङ्कराख्यं यदन्तर्विभाव्यं तदेवाहमस्मि ॥ १२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ निर्वाणमञ्जरी सम्पूर्णा ॥
ahaṃ nāmaro naiva martyo na daityo na gandharvayakṣaḥ piśācaprabhedaḥ | pumānnaiva na strī tathā naiva ṣaṇḍhaḥ prakṛṣṭaḥ prakāśasvarūpaḥ śivo'ham || 1|| ahaṃ naiva bālo yuvā naiva vṛddho na varṇī na ca brahmacārī gṛhasthaḥ | vanastho'pi nāhaṃ na saṃnyastadharmā jagajjanmanāśaikahetuḥ śivo'ham || 3|| ahaṃ naiva meyastirobhūtamāyā tathaivekṣituṃ māṃ pṛthaṅnāstyupāyaḥ | samāśliṣṭakāyatrayo'pyadvitīyaḥ sadātīndriyaḥ sarvarūpaḥ śivo'ham || 3|| ahaṃ naiva mantā na gantā na vaktā na kartā na bhoktā na muktāśramasthaḥ | yathāhaṃ manovṛttibhedasvarūpa- stathā sarvavṛttipradīpaḥ śivo'ham || 4|| na me lokayātrāpravāhapravṛtti- rna me bandhabuddhyā durīhānivṛttiḥ | pravṛttirnivṛttyāsya cittasya vṛtti- ryatastanvahaṃ tatsvarūpaḥ śivo'ham || 5|| nidānaṃ yadajñānakāryasya kāryaṃ vinā yasya sattvaṃ svato naiva bhāti | yadādyantamadhyāntarālāntarāla- prakāśātmakaṃ syāttadevāhamasmi || 6|| yato'haṃ na buddhirna me kāryasiddhi- ryato nāhamaṅgaṃ na me liṅgabhaṅgam | hṛdākāśavartī gatāṅgatrayārtiḥ sadā saccidānandamūrtiḥ śivo'ham || 7|| yadāsīdvilāsādvikāraṃ jagadya- dvikarāśrayaṃ nādvitīyatvataḥ syāt | manobuddhicittāhamākāravṛtti- pravṛttiryataḥ syāttadevāhamasmi || 8|| yadantarbahirvyāpakaṃ nityaśuddhaṃ yadekaṃ sadā saccidānandakandam | yataḥ sthūlasūkṣmaprapañcasya bhānaṃ yatastatprasūtistadevāhamasmi || 9|| yadarkenduvidyutprabhājālamālā- vilāsāspadaṃ yatsvabhedādiśūnyam | samastaṃ jagadyasya pādātmakaṃ syā- dyataḥ śaktibhānaṃ tadevāhamasmi || 10|| yataḥ kālamṛtyurbibheti prakāmaṃ yataścittabuddhīndriyāṇāṃ vilāsaḥ | haribrahmarudrendracandrādināma- prakāśo yataḥ syāttadevāhamasmi || 11|| yadākāśavatsarvagaṃ śāntarūpaṃ paraṃ jyotirākāraśūnyaṃ vareṇyam | yadādyantaśūnyaṃ paraṃ śaṅkarākhyaṃ yadantarvibhāvyaṃ tadevāhamasmi || 12|| iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau nirvāṇamañjarī sampūrṇā ||
अर्थ:आदि शंकराचार्य की "मुक्ति की मञ्जरी" — श्लोक-दर-श्लोक आत्मा को देव, मर्त्य व दैत्य से परे, नाम-रूप व तीन अवस्थाओं से परे घोषित करती है: एकमात्र अनंत शिव, चैतन्य स्वरूप।
निर्वाण मञ्जरी पाठ के लाभ
Recitation of the Nirvana Manjari is held to bring the grace, blessings and protection of the deity.
Cultivates devotion, calms the mind and steadies the heart in the Lord’s remembrance.
Most auspicious on Mondays, and during Maha Shivaratri and Shravan.
A treasured Sanskrit hymn, suitable for daily recitation with faith.
निर्वाण मञ्जरी जप विधि
Bathe and sit facing east or north before an image of the deity. Light a lamp and recite the Nirvana Manjari slowly and with devotion. It may be chanted daily, or especially on Mondays and during Maha Shivaratri and Shravan.
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
ये भी पढ़ें
ॐ
Explore more sacred mantras with complete meaning and chanting guides